Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) Genel Direktörü tarafından Uluslararası Sağlık Tüzüğü (2005) (UST) uyarınca yayınlanan COVID-19'a ilişkin Daimi Tavsiyelerin Uzatılması

Bu daimi tavsiyeler, Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) Genel Direktörü tarafından Uluslararası Sağlık Tüzüğü (2005) (UST veya Tüzük) Madde 16 ila 18 ve 50 ila 53 hükümleri uyarınca yayınlanmıştır.

Bilimsel ilkelere ve kanıtlara dayanan bu daimi tavsiyeler, 9 Ağustos 2023 tarihinde yayınlanan ve daha sonra 30 Nisan 2025  tarihinde uzatılan koronavirüs hastalığına (COVID-19)  ilişkin daimi tavsiyelerin ek bir uzantısını temsil etmektedir.

Söz konusu daimi tavsiyelerin uzatılması, Taraf Devletlerin COVID-19'un oluşturduğu riski ele almalarına ve SARS-CoV-2'nin uluslararası yayılımını ve sağlık üzerindeki etkisini önlemelerine veya azaltmalarına destek olmak için gereklidir.

Bu daimi tavsiyeler, tüm Taraf Devletler için 30 Nisan 2027 tarihine kadar geçerlidir. Bu daimi tavsiyeler, Yönetmeliğin 53. maddesi uyarınca bu tarihten önce değiştirilebilir veya sona erdirilebilir.

A. Taraf Devletlerin, “DSÖ Koronavirüs Hastalığı Tehdit Yönetimi Stratejik Planı: Entegrasyon, Sürdürülebilirlik ve Eşitliğin Geliştirilmesi, 2025–2030” belgesini dikkate alarak, uygun şekilde ulusal COVID-19 planlarını ve politikalarını gözden geçirmeleri ve uygulamaları önerilir.(1) Bu belge, “DSÖ COVID-19 Stratejik Hazırlık ve Müdahale Planı Nisan 2023–Nisan 2025” belgesi de dahil olmak üzere, önceki DSÖ COVID-19 stratejik hazırlık ve müdahale planlarının üzerine inşa edilmiştir ve bunların yerini almaktadır.(2) Bu belge, Taraf Devletlerin COVID-19 da dahil olmak üzere koronavirüs hastalıklarına yönelik sürdürülebilir ve kapsamlı yaklaşımlar geliştirmelerine ve uygulamalarına destek vermektedir. Aşağıdaki eylemler önerilmektedir:

1. COVID-19 müdahalesine ilişkin ulusal ve alt ulusal değerlendirmelerden elde edilen dersleri COVID-19 ile ilgili plan ve politikalara dahil etmek. 

2. Uygun olduğu ölçüde, COVID-19'a hazırlık, önleme ve müdahale için ulusal ve alt ulusal kapasiteleri sürdürün. COVID-19 pandemisiyle ilişkili uluslararası öneme sahip halk sağlığı acil durumu (PHEIC) sırasında elde edilen kapasite kazanımları, hem COVID-19 hem de salgın ve pandemi potansiyeli olan diğer bulaşıcı patojenlerin mevcut ve gelecekteki olaylarına hazırlanmak için kullanılmalıdır. Bu kapasiteler, çok kaynaklı gözetim, risk değerlendirmesi, test ve sekanslama kapasiteleri, enfeksiyon önleme ve kontrolü, klinik yönetim, kitlesel etkinliklerin planlanması ve yürütülmesi, risk iletişimi ve topluluk katılımı, bilgi salgını yönetimi, halk sağlığı ve sosyal önlemler ile tıbbi karşı önlemlere erişim ve bunların kullanımı gibi konuları içerebilir. 

3. Mevcut COVID-19 epidemiyolojik durumuna dayanarak, test veya aşılama gereklilikleri de dahil olmak üzere, tek taraflı seyahatle ilgili kısıtlamalardan veya sağlık önlemlerinden kaçının ve uluslararası trafiğe ve ticarete gereksiz müdahaleyi önlemek için kalan tüm önlemleri kaldırın. 

4. COVID-19 pandemisinden olumsuz etkilenen sağlık programlarını iyileştirmeye devam edin.

B. Taraf Devletlerin, durumsal farkındalık ve risk değerlendirmesi için bir temel oluşturmak ve virüs özelliklerinde, virüs yayılımında, hastalığın şiddetinde ve nüfus bağışıklığında önemli değişiklikleri tespit etmek amacıyla COVID-19 için işbirliğine dayalısürveyanı (3) sürdürmeleri tavsiye edilir. Aşağıdaki eylemler önerilmektedir:

5. Erken uyarı sinyallerinin tespitini sağlamak ve gerektiğinde sistemleri ölçeklendirmeye ve    uyarlamaya hazırlanmak için farklı COVID-19 izleme sistemlerinden gelen bilgileri entegre edin. Uygulanabilir olduğu durumlarda, gözcü popülasyonlarında sürveyans,  genom dizileme, olay bazlı sürveyans, atık su veya çevre gözetimi, serolojik sürveyans, klinik şiddet değerlendirmesi ve hayvan popülasyonlarında sürveyans dahil edilmelidir.

Hayvanlarda şiddetli akut solunum sendromu koronavirüsünün (SARS-CoV-2) dolaşımını ve evrimini daha iyi anlamak için Tek Sağlık/One Health  yaklaşımı kullanılarak sürveyansın  geliştirilmesini destekleyin (4).

6. Uygun olduğu durumlarda, COVID-19 sürveyansını diğer solunum yolu enfeksiyonları, örneğin grip için yapılan sürveyansla entegre ederek, dolaşımdaki diğer virüslerle ilgili temel veriler sağlayın.

C. Taraf Devletlerin, özellikle ölüm verileri, hastalık verileri, meta verilerle birlikte SARS-CoV-2 genetik dizileri ve aşı etkinliği verileri olmak üzere COVID-19 verilerini DSÖ'ye veya açık kaynaklara bildirmeye devam etmeleri önerilir; böylece DSÖ epidemiyolojik durumu ve varyant manzarasını anlayabilir ve tanımlayabilir, küresel risk değerlendirmeleri yapabilir ve uzman ağları ve ilgili DSÖ danışma gruplarıyla çalışabilir. Aşağıdaki eylemler önerilir:

7. Hastaneye yatış, yoğun bakım üniteleri ve ölüm verileri de dahil olmak üzere COVID-19 yükü ve etkisine ilişkin verileri DSÖ'ye bildirin veya verileri yayınlayın.

8. Meta verilerle birlikte sekansların kamuya açık olarak raporlanmasını sürdürün ve diğer hususların yanı sıra, güncellenmiş aşılar için gelecekteki suş seçimini desteklemek amacıyla DSÖ Küresel Koronavirüs Laboratuvar Ağı'nın (CoViNet) kurulmasını destekleyin.

9. RespiMart ve Küresel İnfluenza Sürveyans ve Yanıt Sistemi'nin (GISRS) genişletilmiş faaliyetleri aracılığıyla, epidemiyolojik ve laboratuvar bilgilerini zamanında DSÖ'nün bölgesel veya küresel platformlarına bildirin.

10. Özellikle yüksek risk gruplarındaki aşılanma oranları olmak üzere, COVID-19 aşısı uygulaması ve program verilerine ilişkin DSÖ'ye raporlamayı, yerleşik sistemler aracılığıyla iyileştirin.

11. Önemli COVID-19 ile ilgili olayları Uluslararası Sağlık Tüzüğü (UST) kanalları aracılığıyla DSÖ'ye bildirin.

D. Taraf Devletlerin, hem DSÖ Bağışıklama Stratejik Danışma Uzmanlar Grubu'nun (SAGE) tavsiyelerine hem de maliyet-fayda değerlendirmeleriyle belirlenen ulusal önceliklendirmeye dayanarak COVID-19 aşısı sunmaya devam etmeleri önerilir. Aşı dağıtımı, sağlık hizmetlerine uygun şekilde entegre edilmelidir. Aşağıdaki eylemler önerilir:

12. DSÖ tarafından önerilen veya ulusal düzenleyici otoriteler tarafından onaylanan COVID-19 aşılarını kullanarak, SAGE tavsiyelerini dikkate alarak, yüksek öncelikli gruplardaki tüm kişiler için COVID-19 aşılama kapsamını artırma çabalarını iyileştirin ve aşılama oranlarının ve yan etkilerin izlenmesine devam edin.

13. Topluluklar ve sağlık hizmeti sağlayıcılarıyla aşı yanlış bilgilendirmesi, dezenformasyon, kabul ve talep konularını aktif olarak ele alın.

E. Taraf Devletlerin, COVID-19'un önlenmesi ve kontrolüne ilişkin kanıt üretmek amacıyla araştırma başlatmaya, desteklemeye ve iş birliği yapmaya devam etmeleri ve COVID-19'un hastalık yükünü azaltmaları önerilmektedir. Aşağıdaki eylemler önerilmektedir.

14. COVID-19'un önlenmesi, kontrolü ve hastalık yükünün azaltılmasına ilişkin temel bilimsel, sosyal, klinik ve halk sağlığı yönlerine dair kanıt üretmek ve bunları hızla yaymak için küresel araştırma gündemine katkıda bulunmak.

15. Bu tür araştırmaları tasarlamak ve yürütmek için ülkeler arasında ve ulusal ve uluslararası kuruluşlarla iş birliğini geliştirmek. Özellikle düşük ve orta gelirli ülkelerdeki (LMIC) araştırma kurumlarını güçlendirmeyi ve LMIC araştırmacılarını ulusal, bölgesel veya küresel araştırma gündemleri için araştırmalara öncülük etmeleri ve/veya katılmaları konusunda desteklemeyi amaçlayan fonlara dikkat edilmelidir.

16. Aşağıdaki konular da dahil olmak üzere, ancak bunlarla sınırlı kalmamak kaydıyla, birincil araştırmalara ve araştırmaların sistematik incelemelerine devam etmek:

• SARS-CoV-2 bulaşma modellerini ve iklim, mevsimsellik ve davranışların etkisini anlamak.

• SARS-CoV-2 evrimini ve tıbbi önlemler üzerindeki etkisini anlamak.

• SARS-CoV-2 bulaşmasını azaltmada tekli ve birleşik halk sağlığı ve sosyal önlemlerin ve seyahatle ilgili sağlık önlemlerinin en uygun kullanımını ve etkisini, ayrıca yanlış bilgilendirme ve dezenformasyonun bu önlemlere uyum üzerindeki etkisini anlamak.

• Yaş, tıbbi durumlar ve önceki enfeksiyon ile tanımlanan gruplarda çeşitli ürünlerle aşılama etkinliği, verimliliği, süresi ve güvenliği.

• Bulaşmayı azaltan ve geniş uygulama alanına sahip aşıların geliştirilmesi.

• Şiddetli COVID-19 vakalarının tedavisinin iyileştirilmesi.

• COVID-19 için terapötiklerin geliştirilmesi.

• COVID-19 sonrası durumların (PCC) tüm spektrumunu, görülme sıklığını, etkisini ve tedavi olanaklarını anlamak.

• SARS-CoV-2'nin kökenlerini anlamak.

• Enfeksiyon, aşılama veya her ikisinden sonra bağışıklığın kapsamını ve süresini ve diğer koronavirüslerle çapraz reaksiyonu anlamak.

 F. Taraf Devletler, COVID-19 için uygun klinik bakımı, kanıtlanmış tedavilere erişim ve sağlık çalışanlarını ve bakıcıları korumaya yönelik önlemler de dahil olmak üzere, sağlık hizmetlerinin tüm seviyelerine uygun şekilde entegre ederek sunmaya devam etmeye teşvik edilir. Taraf Devletler aşağıdaki eylemleri gerçekleştirmeye teşvik edilir:

17. Klinik ortamlarda şüpheli ve doğrulanmış COVID-19 vakaları için uygun klinik bakımın sağlanmasını ve ilgili ölçeklendirme mekanizmalarını, enfeksiyon önleme ve kontrol önlemleriyle birlikte güvence altına alın. Sağlık hizmeti sağlayıcılarının buna göre eğitilmesini ve tanıya ve kişisel koruyucu ekipmana erişimin sağlanmasını sağlayın.

18. COVID-19 klinik bakımını uygun şekilde sağlık hizmetlerine entegre edin.

19. Akut COVID-19 ve PCC hastaları için kanıta dayalı bakım ve sağlık ürünlerinin sağlanmasına erişimi güvence altına alın.

G. Taraf Devletler, COVID-19 için güvenli, etkili ve kalite güvenceli tıbbi önlemlere eşit erişimi sağlamaya yönelik çalışmalarına devam etmeye teşvik edilir. Taraf Devletler aşağıdaki eylemleri gerçekleştirmeye teşvik edilir:

20. Uygun olduğu durumlarda, kaynak seferberliği mekanizmaları ve teknoloji transferi de dahil olmak üzere, COVID-19 için tüm toplulukların güvenli, etkili ve kalite güvenceli tanı, tedavi ve aşılara eşit erişimini desteklemek ve geliştirmek.

21. COVID-19 için tanı, tedavi ve aşıların üretim kapasitesini genişletmek amacıyla, küresel ve bölgesel ağlar da dahil olmak üzere, devam eden çabaları yoğunlaştırmak.

22. Ulusal düzenleyici çerçeveler içinde tanı, tedavi ve aşıların verimli ve etkili bir şekilde yetkilendirilmesini desteklemek için düzenleyici otoriteleri güçlendirmek.

Kaynaklar:

(1) Dünya Sağlık Örgütü'nün Koronavirüs Hastalığı Tehdit Yönetimi Stratejik Planı: Entegrasyon, Sürdürülebilirlik ve Eşitliğin Geliştirilmesi, 2025–2030'a bakınız (9 Nisan 2026 tarihinde erişim sağlanmıştır.)

(2) Dünya Sağlık Örgütü'nün Nisan 2023–Nisan 2025 COVID-19 Stratejik Hazırlık ve Müdahale Planı, 30 Nisan 2025–30 Nisan 2026 dönemi için geçerli olan sürekli tavsiyeler setinde referans olarak kullanılmıştır (9 Nisan 2026 tarihinde erişim sağlanmıştır).

(3) Dünya Sağlık Örgütü'nün işbirliğine dayalı sürveyans tanımı, İşbirliğine Dayalı Sürveyans Tanımı. Cenevre: Dünya Sağlık Örgütü; 2023 adresinde mevcuttur (20 Şubat 2026 tarihinde erişim sağlanmıştır).

(4) Dünya Sağlık Örgütü'nün Tek Sağlık web sayfasına bakınız (erişim tarihi: 20 Şubat 2026).