Sıtma

Plasmodium parazitinin beş faklı türünün (P.falciparum, P.vivax, P.ovale, P.malariae ve P.knowlesi) neden olduğu bir hastalıktır.

Bulaşma

Hastalık insanlara parazitle enfekte olan dişi anofel sivrisineğinin ısırığıyla bulaşmaktadır. Anofel sivrisinekler daha çok güneşin batışından doğuşuna kadar olan zaman diliminde ısırırlar. Bazen bulaşma kan transfüzyonu, organ nakli, iğne (şırınga) paylaşımı veya anneden fetüse şeklinde gerçekleşmektedir

Belirtiler

Sıtma; kuluçka süresi ortalama 7 gün olan akut ateşli bir hastalıktır. Semptomlar sıtma-endemik bölgeye gidildikten en erken 7 gün sonra (genellikle 7-30 gün içinde) görülmekle beraber, sıtma-endemik bölgeden ayrıldıktan birkaç ay (nadiren bir yıla kadar ) sonrasında da görülebilir. Bu yüzden, muhtemel bir sinek ısırığını takip eden ilk bir hafta içindeki ateşli hastalık büyük olasılıkla sıtma değildir.

Sıtma hastalığı semptomları;

  • ateş,
  • titreme,
  • terleme
  • baş ağrısı,
  • bulantı,
  • kusma
  • kas ağrısı
  • halsizlik gibi belirtiler de dahil grip benzeri belirtilerle karakterizedir.

Bu belirtiler aralıklarla oluşabilir. Tedavi edilmediğinde nöbet, bilinç bulanıklığı, böbrek yetmezliği, akut solunum sıkıntısı sendromu, koma ve ölüm görülebilir.

Sıtma, özellikle de P. falciparum sıtması, klinik durumda hızlı ve beklenmedik şekilde kötüleşme görülebilen ve acil müdahale gerektiren tıbbi bir durumdur. P.falciparum sıtmasına yakalanan hastaların yaklaşık %1'inin bu hastalıktan öldüğü tahmin edilmektedir.

Hamile kadınlar ve küçük çocuklar falciparum sıtmasına karşı daha hassastırlar. Hamilelerde sıtma; ciddi hastalık, anne ölümü, düşük, düşük doğum ağırlıklı bebek ve yeni doğan ölümü riskini arttırmaktadır.

Tanı ve Tedavi

Sıtma belirtileri görülen yolcular mümkün olan en kısa zamanda bir tıbbi değerlendirmeden geçmelidir. Sıtma-endemik bir ülkeden kısa bir süre önce dönen ve ateşi olan hastalarda sıtma göz önünde bulundurulmalıdır.

Sıtmanın kesin tanısı mikrobiyolojik inceleme ile konur. Sıtmanın mikrobiyolojik tanısında tüm dünyada en yaygın kullanılan yöntem, hastanın parmak ucundan alınan kanın lama yayılıp boyanmasıyla hazırlanan preparatların ışık mikroskobu altında incelenmesidir. Kalın damla ve ince yayma olarak tanımlanan bu incelemede plasmodiumlar görülerek tanı konulur. Kalın damla ile parazit varlığı araştırılırken, ince yayma ile enfeksiyona neden olan tür belirlenir. Eğer ilk kan örneğinde parazit saptanmadıysa ve klinik şüphe veya semptomlar devam ediyorsa, 6-12 saat aralıklarla 2-3 kez yeni kan örneği alınarak inceleme tekrar edilmelidir. Ayrıca sıtma parazitlerinden elde edilen antijenleri tespit etmek için değişik kan testleri bulunmaktadır ve 2-15 dakika gibi kısa sürede sonucu gösterir.

Erken tanı ve uygun tedavi hayat kurtarabilir. Özellikle falciparum sıtması eğer tedavi 24 saatten fazla gecikirse ölüme yol açabilir.

Sıtma teşhisi konulmuş hastaların tedavisinde hastalığın durumuna göre çeşitli sıtma ilaçları uygulanmaktadır.

Yolcular İçin Riskler:

Sıtma, Afrika, Orta ve Güney Amerika, Karayiplerin bir kesimi, Asya (Güney Asya, Güneydoğu Asya ve Ortadoğu dahil), Doğu Avrupa ve Güney Pasifik bölgesinde yer alan geniş alanlarda görülmektedir.

Her yıl dünya çapında 350-500 milyon sıtma vakası görülmekte ve 1 milyonun üzerinde kişi sıtma nedeniyle ölmektedir. Bu ölümlerin %90’ı Sahra-altı Afrika ülkelerinde ve %77’si 5 yaş altı çocuklarda görülmektedir. Her yıl birçok uluslararası yolcu hastalığın görüldüğü ülkelerde sıtmaya yakalanmakta ve 10.000'in üzerinde ziyaretçi eve döndükten sonra hasta olmaktadır.

Sıtmanın yaygın olduğu bölgelerde bulaşma mevsimi boyunca özellikle geceleri sinek ısırmalarına maruz kalan yolcular sıtma riski altındadırlar. Yolcularda çoğunlukla sıtmadan koruyucu ilaç rejimlerine uymamak veya uygun olmayan sıtma koruyucu ilaç kullanmaktan dolayı hastalık meydana gelmektedir.

Küçük çocuklar, hamileler ve yaşlı yolcular daha fazla risk altındadırlar. Farklı yerlerinde sıtma yaygınlığı değişiklik gösteren ülkelere giden yolcular, gidecekleri yerlere özgü sıtma riski konusunda bilgi almalıdırlar. Kırsal alanlarda geceleri dışarıda uyuyan yolcular içinde risk çok yüksektir.

Korunma

Yoğun araştırma ve geliştirme çabalarına rağmen şu anda piyasada herhangi bir sıtma aşısı yoktur.

Sıtmadan korunma; sivrisinek ısırıklarına karşı alınacak önlemler ile sıtmadan koruyucu ilaçların birlikte kullanılmasından ibarettir. Sıtmaya karşı önerilen ilaçlar %100 koruyucu olmadığından sivrisinekten korunma önlemleriyle birlikte kullanılmalıdır (böcek kovucular, uzun kollu giyecekler, uzun pantolonlar, sivri sineklerden arınmış bir mekanda uyumak ya da ilaçlı cibinlikler kullanmak gibi). Sıtma koruyucu ilaç uygulaması, sıtma görülen bölgeye seyahat etmeden önce, seyahat esnasında ve seyahat sonrasında olacak şekilde olmalıdır. İlaca seyahatten önce başlanmasının amacı, seyahat eden kişilerin sıtma parazitlerine maruz kalmasından önce sıtmadan koruyucu ajanların kana karışmasını sağlamaktır.

Her bir birey için özel bir risk değerlendirilmesinin yapılması gerekmektedir ki, bu değerlendirmede seyahat eden kişinin sadece gideceği yer değil aynı zamanda ayrıntılı olarak güzergah, belirli şehirler, konaklama türü, mevsim ve seyahat türü de göz önünde bulundurulmalıdır. Ayrıca hamilelik ve gidilecek yerde sıtmadan koruyucu ilaca karşı direnç bulunması gibi koşullar da risk değerlendirmesini etkileyebilir.

Daha önce sıtma hastalığı geçirmiş olsalar bile bu hastalığa tekrar yakalanabileceklerinden seyahat eden kişilerce koruyucu önlemlerin tekrar gerekli olduğu bilinmelidir.

Anofel sivrisineği gece beslendiği için sıtma hastalığının yayılımı alacakaranlık ile şafak arasında gerçekleşmektedir. İyi bir şekilde korunmuş alanlarda kalarak, sivrisineklere karşı cibinlik kullanarak (ilaçlı cibinlikler önerilir), akşam ve gece boyunca oturulan ve uyunulan alanlarda pyrethroid içeren böcek spreyleri kullanarak ve vücudun büyük bir kısmını örten kıyafetler giyerek sivrisineklerle temas en aza indirgenebilir. Sivrisinek kovucular vücudun sivrisineklere maruz kalan açık bölümlerine uygulanmalıdır. Güneş koruyucu kullanılacaksa cilde önce güneş koruyucu, sonra sivrisinek kovucular uygulanmalıdır. Ayrıca sivrisineklere karşı ilave koruma sağlamak için permethrin içeren böcek kovucular doğrudan cilde uygulamadan kaçınılarak cibinliklere ve kıyafetlere uygulanabilir.

Seyahat Dönüşü Öneriler

Sıtma her zaman ciddi ve ölümcül olabilen bir hastalıktır. Sıtma riski olan bölgede seyahat ederken veya son 1 yıl içerisinde böyle bir bölgeye seyahat geçmişi olan kişiler, ateş veya grip benzeri belirtiler gösterdiğinde hemen tıbbi yardım almalı ve kendi seyahat geçmişi hakkında doktoruna mutlaka bilgi vermelidir.

Sıtma hastası sivrisinek ısırıklarından korunarak hastalığın daha fazla yayılması önlenmelidir.

Kaynaklar

1.http://wwwnc.cdc.gov/travel
2. http://www.who.int/ith/en/

Son Güncelleme Tarihi: 18 Aralık 2014