DÜNYA SAĞLIK ÖRGÜTÜ’NÜN 28.09.2021 TARİHLİ YENİ KORONAVİRÜS (COVID-19) HAFTALIK DURUM RAPORU

28 Eylül 2021 Salı

Küresel olarak, haftalık COVID-19 vaka ve ölümlerinin sayısı düşmeye devam etmiştir. 20 – 26 Eylül 2021 haftasında 3,3 milyondan fazla yeni vaka ve 55.000'den fazla yeni ölüm rapor edilmiş olup hem vakalar hem de ölümler için önceki haftaya göre %10'luk düşüşler yaşanmıştır.

Bu raporda aşağıda yer alan başlıklar halinde COVID-19 ile ilgili en son veriler paylaşılmaktadır:

  • Küresel Epidemiyolojik Durum
  • Özel Konu: Azalan COVID-19 aşı etkinliğini belirleme yaklaşımları
  • Özel Konu: SARS-CoV-2'nin Önemli Varyantları (VOI'ler) ve Endişe Verici    Varyantları (VOC'ler) hakkında güncelleme
  • DSÖ Bölgelerine Göre Genel Durum
  • Haftalık Operasyonel Güncellemeler

KÜRESEL EPİDEMİYOLOJİK DURUM

26 Eylül 2021 itibariyle veriler

Küresel olarak, haftalık COVID-19 vaka ve ölümlerinin sayısı düşmeye devam etmiştir (Şekil 1). 20 – 26 Eylül 2021 haftasında 3,3 milyondan fazla yeni vaka ve 55.000'den fazla yeni ölüm rapor edilmiş olup hem vakalar hem de ölümler için önceki haftaya göre %10'luk düşüşler yaşanmıştır (Tablo 1). Yeni haftalık vakalarda en büyük düşüş Doğu Akdeniz Bölgesi'nde (%17), ardından Batı Pasifik Bölgesi (%15), Amerika Bölgesi (%14), Afrika Bölgesi (%12) ve Güney -Doğu Asya Bölgesi (%10); Avrupa Bölgesi'nde yaşanmış olup haftalık vakalar bir önceki haftaya benzer şekilde gerçekleşmiştir. Küresel olarak bildirilen teyit edilmiş vakaların kümülatif sayısı şu anda 231 milyonun üzerinde ve kümülatif ölüm sayısı 4,7 milyondan fazladır.

Raporlanan yeni haftalık ölümlerin sayısı, önceki haftaya kıyasla benzer sayıda haftalık ölüm vakası bildiren Avrupa Bölgesi ve hafif bir artış bildiren (%5) Afrika Bölgesi dışındaki tüm bölgeler için büyük (>%15) bir düşüş göstermiştir. Haftalık ölüm vakalarında  en büyük düşüş, bir önceki haftaya göre %24'lük bir düşüşle Batı Pasifik Bölgesi'nden bildirilmiştir.

Şekil 1: DSÖ bölgeleri tarafından haftalık olarak bildirilen COVID-19 vakalarının sayısı, 26 Eylül 2021**

**Veri, tablo ve şekil notlarına bakınız.

100.000 nüfus başına en yüksek haftalık vaka ve ölüm insidansı oranlarını bildiren bölgeler önceki haftalardaki bölgelerle aynıdır: Amerika Bölgesi ( 100.000 nüfus başına 124,6 yeni vaka; 100.000 nüfus başına 2,3 ölüm) ve Avrupa Bölgesi ( 100.000 nüfus başına 117,6 yeni vaka; 100.000 nüfus başına 1,6 ölüm).  

En fazla yeni vaka sayısı Amerika Birleşik Devletleri (765 827 yeni vaka; %31 düşüş), Brezilya (247 397 yeni vaka; raporlamadaki değişiklikler nedeniyle %135 artış), Birleşik Krallık (230 494 yeni vaka; %14 artış), Hindistan (204 582 yeni vaka; önceki haftaya benzer) ve Türkiye'den (192 778 yeni vaka; önceki haftaya benzer) bildirilmiş olup en yüksek yeni ölüm sayısı ise sırasıyla Amerika Birleşik Devletleri (14 842) yeni ölümler, %17 düşüş), Rusya (önceki haftaya benzer 5469 yeni ölüm), Meksika (3689 yeni ölüm, %13 artış), Brezilya (3727 yeni ölüm, %10 artış) ve İran'dan (2967 yeni ölüm, %23 düşüş) rapor edilmiştir.

Küresel olarak, 193 ülke, yönetim bölgesi veya bölgededen (bundan sonra ülke olarak anılacaktır; son iki hafta içinde yeni ülke eklenmemiştir) Alfa varyantı vakaları rapor edilirken, 142 ülke (geçen haftadan bu yana yeni ülke yok) Beta varyantı vakaları bildirmiş ve 96 ülke (geçen haftadan bu yana yeni ülke yok) Gama varyantı vakası rapor etmiştir. Delta varyantı, 28 Eylül itibariyle altı DSÖ bölgesinin tamamında 187 ülkede (geçen haftadan bu yana iki yeni ülke) rapor edilmiştir.

Tablo 1. DSÖ Bölgelerine göre, son yedi günde bildirilen ve kümülatif COVID-19 vakalarının ve COVID-19 kaynaklı ölümlerin sayısı,  26 Eylül 2021 verileri**

DSÖ Bölgesi

Son 7 gündeki yeni vakalar (%)

Son 7 gündeki yeni vakalarda yüzde değişim*

Toplam vakalar (%)

Son yedi gündeki yeni ölümler (%)

Son 7 gündeki yeni ölümlerde yüzde değişim*

Toplam ölümler (%)

Amerika

1 273 971 (%38)

 

% -14

89 236 517 (%39)

23 890 (%43)

%-10

2 196 144 (%46)

Avrupa

1 097 735

(%32)

 

% -1

69 411 718 (%30)

14 638 (%26)

%-1

1 326 559 (%28)

Güneydoğu Asya

209 329 (%10)

 

% -10

42 843 227 (% 19)

5 249 (%9)

%-20

673 717

(%14)

Doğu Akdeniz

250 781

(%6)

 

 

% -17

15 449 977 (%7)

5 074 (%8)

%-16

286 995

(%6)

Afrika

87 135

(%3)

 

% -12

5 998 863 (%3)

2 536 (%5)

%5

144 957

(%3)

Batı Pasifik

378 919

(%11)

 

% -12

8 266 265

(% 3)

5 233

(%5)

%5

112 945

(%3)

Küresel

3 671 232 (%100)

 

%-10

227 940 972

 (%100)

59 839 (%100)

%-10

4 682 899

(%100)

* Yedi gün öncesine kıyasla son yedi gün içinde yeni doğrulanmış vaka/ölüm sayısındaki yüzdelik değişim.

** Ek 2,veri, tablo ve şekil notlarına bakınız.

COVID-19 ile ilgili en son veriler ve bilgiler için lütfen aşağıdaki adresleri ziyaret ediniz:

  DSÖ COVID-19 Paneli

  DSÖ COVID-19 Haftalık Operasyonel Güncelleme ve Haftalık Epidemiyolojik Güncelleme

Şekil 2. Ülkelere ve bölgelere göre, son yedi günde 100.000 nüfus başına bildirilen COVID-19 vakaları, 20-26 Eylül 2021 **

** Ek 2, veri, tablo ve şekil notlarına bakınız 

 

Şekil 3. Ülkelere ve bölgelere göre, son yedi günde 100.000 nüfus başına bildirilen COVID-19 ölüm vakaları, 20-26 Eylül 2021 **

** Ek 2, veri, tablo ve şekil notlarına bakınız.

Özel Konu: Azalan COVID-19 aşı etkinliğini belirleme yaklaşımları

Bağışıklığın azalması konusunda neden endişelenmeliyiz?

Salgının üzerinden 21 aydan fazla bir süre geçmesine rağmen, SARS-CoV-2 ve COVID 19’un neden olduğu hastalıklar hakkında bilinmeyen kritik bilgiler vardır. Bu konulardan biri, aşılama veya enfeksiyondan sonra bağışıklığın zaman içinde azalmasıdır. Orta ve uzun vadede bağışıklığın azalıp azalmayacağını ve ne ölçüde azalacağını bilmek, halk sağlığı müdahalesi ve politika kararlarına yön vermek için kritik öneme sahiptir. Burada, aşılamanın ardından azalan bağışıklığa odaklanıyoruz - bilim adamlarının zaman içinde aşılanmış kişilerde aşı etkinliğindeki değişiklikleri inceledikleri farklı yolları açıklamakta ve şimdiye kadarki bulguların bir özetini sunmaktayız.

Aşıdan sonra bağışıklık azalır mı?

Birden fazla COVID-19 aşısı, randomize kontrollü klinik çalışmalardan elde edilen aşı etkinliği sonuçlarına dayalı olarak DSÖ'den Acil Kullanım İzni (EUL) almıştır (1). Bununla birlikte, EUL için aşı etkinliğini değerlendirmek üzere kullanılan klinik denemelerin takip süresi, diğer yeni aşıların denemelerinin olağan takip süresinden daha kısa olup çoğu etkinlik sonucunun ortalama takip süresi iki aylık olarak gerçekleşmiştir. Klinik deney ortamları dışında, ulusal aşıların piyasaya sürülmesinin bir parçası olarak aşılanan kişiler arasındaki aşı etkinliği (VE) sonuçları, aşıların uygulanmaya başlanmasından sonraki ilk birkaç aydaki klinik deneylerin bulgularına benzer şekilde gerçekleşmiştir (2).

Ancak, erken VE çalışmalarının cesaret verici sonuçlarına rağmen, COVID-19 aşıları için bildirilen koruma süresi sürekli izleme gerektirir, çünkü aşı ile indüklenen antikorlar tarafından in vitro nötralizasyon çalışmaları, aşıdan türetilen antikorların çoğunun seviyelerinin zamanla düştüğünü göstermiştir. (daha fazla ayrıntı için lütfen 27 Temmuz tarihli  Haftalık Epidemiyolojik Güncelleme  yayınında yer alan Özel Konu başlığına bakınız) (3).

Bununla birlikte, antikor yanıtının, immün yanıtın yalnızca bir parçası olduğunu bilmek önemlidir. SARS-CoV-2 enfeksiyonuna veya şiddetli hastalığa karşı koruma sağlamak için vücutta hangi düzeyde antikorlara ihtiyaç duyulduğu veya daha sonra SARS-CoV-2'ye maruz kalmaya yanıt olarak aşıdan türetilen bellek hücrelerinin etkinleştirilip etkinleştirilemeyeceği, antikorlarda gözlenen herhangi bir düşüşün VE'deki düşüşlere karşılık gelip gelmediği ve eğer öyleyse, hangi zaman diliminde gerçekleştiği bilinmemektedir (4).

Enfeksiyona ve tüm semptomatik hastalıklara karşı azalan aşı etkinliğini değerlendirme yaklaşımları

Aralık tabanlı tahminler

Süresi çalışmaya göre değişen çoğu VE çalışması, tanımlı bir takip dönemi boyunca tam aşılamadan 7-14 gün sonra VE'yi yansıtacak kümülatif VE tahminleri sağlamaktadır(5).

Bununla birlikte, kümülatif VE tahminleri, özellikle vakaların çoğunun aşılamadan hemen sonraki aylarda meydana geldiği durumlarda, takip süresinin ikinci bölümünde herhangi bir azalan VE'yi gizleyebilmektedir. Bu sınırlamayı ele almak için çeşitli yaklaşımlar benimsenmiştir, en yaygın olanı aşılamadan sonra VE'yi sabit aralıklarla ölçmektir. 21 Eylül 2021 itibariyle, bir randomize kontrollü araştırmadan (6) ve sekiz gerçek dünya çalışmasından elde edilen VE'nin aralık tabanlı bir etkinlik değerlendirmesi, dört COVID-19 aşısı için çeşitli ortamlarda enfeksiyon ve semptomatik hastalık için VE'nin azaldığını belirlemiştir (7-14) (Şekil 4). Bazı çalışmalarda Pfizer BioNTech-Comirnaty ve AstraZenecaVaxzevria aşıları için aşı etkinliği aşılamadan 12 ay sonra zirve yapmakta ve bazı araştırmalarda ise aşılamadan  sonraki üçüncü aydan itibaren düşmeye başlamaktadır (6-8,12-13).

Sadece bir çalışma, Moderna-mRNA-1273 aşısı için aşılamadan 3.5 ay sonrasına kadar farklı zaman aralıklarında VE'yi değerlendirmiştir ve yukarıda bahsedilen çalışmaların aksine, semptomatik enfeksiyona karşı belirgin bir azalma göstermemiştir (7).

VE tahminlerinde aralığa dayalı yaklaşımla ilgili potansiyel sorun, takip süresi boyunca Beta veya Delta varyantları gibi daha belirgin bağışıklık kaçış özelliklerine sahip yeni bir varyantın dolaşımının sonraki VE tahminlerini karıştırabilmesidir. Analizi yalnızca zaman içinde tek bir değişkenin neden olduğu durumlarla sınırlamak, belirli bir değişken nedeniyle azalan VE'yi azaltılmış VE'den ayırabilir. Bu potansiyel karıştırıcı faktörü ele almak için, Birleşik Krallık'ta test negatif bir tasarım kullanan bir çalışma, hem Pfizer BioNTech-Comirnaty hem de AstraZeneca Vaxzevria aşıları için Delta varyantının neden olduğu semptomatik hastalığa karşı tam aşılamadan 10 hafta sonra VE'nin azaldığını göstermiştir (7).

Katar'da yürütülen bir araştırma, Pfizer BioNTech-Comirnaty ile tam aşılamadan üç ila dört ay sonra Alfa, Beta ve Delta varyantlarıyla enfeksiyona karşı VE'nin azaldığını ortaya çıkarmıştır ancak bazı zaman periyotları için güven aralıkları geniştir ve örtüşmektedir (8).

Çoğu VE çalışması, Birleşik Krallık ve Katar'daki çalışmaların yaptığı gibi tüm vakalar için genomik karakterizasyon yürütmemektedir, bu da varyantlar nedeniyle azalan VE'yi azaltılmış VE'den ayırt etme yeteneğini sınırlamaktadır.

Aşılanmış vakaların sadece vaka analizi

Aralığa dayalı yaklaşıma başka bir yaklaşım, aşılanmış vakaların yalnızca vaka analizini üstlenmek, aşılama zamanına göre katmanlara ayrılmış, tanımlanmış bir zaman periyodunda ortaya çıkan enfeksiyon ve hastalık oranlarını karşılaştırmaktır. İsrail'de yakın zamanda yapılan bir araştırma, aşılama ayına göre sınıflandırılan Delta varyantının baskın varyant olduğu Temmuz 2021'deki 3 haftalık süre boyunca insidansı ölçmüştür (12).

Ocak 2021'in sonunda aşılananlar için Temmuz 2021'deki SARS-CoV-2 enfeksiyon oranlarının Mayıs 2021'e kıyasla iki kat veya daha yüksek olduğunu bulmuştur. Yalnızca vakaya yönelik bir yaklaşım, aşılanmamış kişilerle karşılaştırmayı gerektiren bir VE tahmini sağlamaz, bu nedenle de bu çalışma azalan VE tahminlerini sunmamıştır.

Hastalık oluşumunun karşılaştırılması

Azalan VE'yi değerlendirmek için başka bir metodoloji, farklı zaman noktalarında aşılanmış ve aşılanmamış kişiler arasındaki insidans oranını (IRR) karşılaştırmak için çığır açan vaka oranlarını kullanmaktır. Bu yaklaşım, tam olarak aşılanmamış ve tam aşılanmış olanlar arasındaki tüm COVID-19 semptomatik hastalıklar için yaşa standardize edilmiş IRR'nin 5 Nisan - 19 Haziran 2021 tarihleri arasında  11.1'den (%95 GA, 7.8-15.8), 20 Haziran – 17 Temmuz 2021 tarihleri arasında 4,6'ya (%95 GA, 2,5 8,5) düştüğü Amerika Birleşik Devletleri'ndeki 13 yargı bölgesinde kullanılmıştır (15).

Bu çalışmanın bir sınırlaması, aşılamadan bu yana geçen zamana bağlı azalmanın etkisini, sonraki zaman diliminde Delta varyantının artan dolaşımına karşı ayrıştırılamamasıdır. Ek bir sınırlama, kafa karıştırıcı için muhasebeleştirme zorluğuydu.

Hastaneye yatış ve ağır hastalığa karşı azalan bağışıklığı değerlendirmeye yönelik yaklaşımlar

Yukarıda açıklanan aynı yaklaşımlar, hastaneye yatış/şiddetli hastalığa karşı azalan VE'yi değerlendirmek için de kullanılmıştır. Enfeksiyon ve semptomatik hastalık bulgularının aksine, şiddetli sonuçlara karşı VE, zaman içinde Pfizer BioNTech-Comirnaty, AstraZeneca-Vaxzevria, Moderna-mRNA-1273 için yüksek (>%75) ve Janssen-Ad26.COV2.S. için >%68  olarak kalmıştır (Şekil 1)  (9, 10, 11, 14)  .

Ancak, Delta varyantının baskın olduğu ortamlarda yapılan bazı araştırmalar, İsrail, Birleşik Krallık, Katar ve  Amerika Birleşik Devletleri'nde (7, 8, 12, 13) Pfizer BioNTech-Comirnaty ile ve Birleşik Krallık'ta (7) AstraZeneca-Vaxzevria ile aşılamadan 4 ay sonra şiddetli hastalığa karşı VE'nin %5-15 oranında düştüğünü göstermiştir.

Moderna-mRNA-1273 ve Janssen-Ad26.COV2.S için herhangi bir azalma görülmemiştir ancak bu aşılar için daha az takip süresi kullanılmıştır. Tüm aşılar için VE'nin şiddetli hastalığa karşı daha fazla takibi, tam aşılamadan bu yana daha fazla zaman geçtikten sonra VE'nin ne kadar azaldığını ve oluşabileceğini netleştirmek için gereklidir.

Şekil 4: Her yaştan ve daha yaşlı yetişkinler için enfeksiyona ve semptomatik hastalığa ve hastaneye yatışa karşı aşı etkinliği (6-14).

Ne tür önyargılar dikkate alınmalıdır?

Aşı Etkinliği-VE'nin gözlemsel çalışmalarında mevcut olan ve çalışmaları tasarlayan ve yürüten araştırmacıların yanı sıra medya profesyonelleri ve kamuoyu tarafından çalışma sonuçlarını yorumlarken dikkate alınması gereken çok sayıda yanlılık kaynağı vardır. Bu önyargıların hiçbiri VE'yi değerlendiren gözlemsel çalışmalardan elde edilen bulguları geçersiz kılmazken, çalışmaların sonuçlarını anlamak için bunlara çok dikkat edilmelidir. Bu potansiyel önyargılar aşağıda yer almaktadır:

• Aşılama kampanyalarının başlarında aşılama için öncelik verilen kişiler, genellikle ön saflarda çalışanlar, yaşlılar ve uzun süreli bakım tesisi sakinleri gibi SARS-CoV-2 enfeksiyonu ve/veya şiddetli COVID 19 için daha yüksek risk altında olan kişiler olmuştur. Bu kişiler zamanla daha yüksek maruz kalma, enfeksiyon ve/veya şiddetli hastalık riski altında olmaya devam edebilirler ve aşılamadan sonra en uzun takip süresi olan bireyler arasında daha fazla temsil edilecekler ve bu da VE'nin belirgin bir şekilde azalmasına neden olacaktır.

• Aşılanmış kişiler, artan koruma duygusu kazandıkça virüse maruz kalmalarını artırabilecek faaliyetlerde bulunarak davranışlarını değiştirebilmektedir.

• Aşılanmış olanlar, aşısız olanlara göre zaman içinde COVID-19 testi yaptırma eğilimleri açısından farklılık gösterebilirler. Test-negatif bir çalışma tasarımının kullanılması, kısmen sağlık hizmetine başvurma davranışları için muhasebe yoluyla  potansiyel önyargıyı (16) ele almaktadır.

• Aşılamadan bu yana daha fazla zaman geçtikçe, aşı statüsünün daha fazla yanlış sınıflandırılması mümkündür, bu nedenle bazı insanlar için aşı durumu belgelenmez ve bu kişilerin aşıdan türetilmiş korumaya sahip olmalarına rağmen yanlış bir şekilde aşılanmamış gruba atanırlar.

• Özellikle herhangi bir nedenle ölme olasılığı diğer yaş gruplarına göre daha yüksek olan yaşlı bireylerde ölüm nedeni yanlış şekilde COVID-19 olarak sınıflandırılabilmektedir.

• SARS-CoV-2 enfeksiyonu ve müteakip enfeksiyon kaynaklı bağışıklık, aşılanmamış grupta zamanla artacak ve bu da daha fazla enfeksiyondan korunma ile sonuçlanarak VE'nin belirgin bir şekilde azalmasına yol açacaktır (17).

Tam aşılanmanın yüksek olduğu ortamlarda, kalan aşılanmamış karşılaştırma grubunun riski, diğer faktörlerin yanı sıra risk davranışı açısından genel popülasyondan farklı olabilir ve bu da çarpık VE tahminlerine neden olabilir.

Bu sınırlamalara rağmen, farklı ortamlarda dikkatli bir şekilde kullanılan farklı metodolojiler sonuç, hedef grup ve aşı platformu açısından benzer sonuçlar verdiğinde, azalan VE'nin daha tutarlı bir resmini sunar ki bunlar halk sağlığı yanıtı ve politika kararları için kritik olan bilgilerdir.

Kaynaklar:

1. World Health Organization. Status of COVID-19 vaccines within WHO EUL/PQ evaluation process. https://www.who.int/teams/regulation-prequalification/eul/covid-19. Accessed September 22, 2021.

2. WHO. COVID-19 Weekly Epidemiological Update. Edition 50, published 27 July 2021. https://apps.who.int/iris/handle/10665/343387

3. Dolgin E. COVID vaccine immunity is waning – how much does it matter? Nature. 17 September 2021. doi: https://doi.org/10.1038/d41586-021-02532-4

4. Khoury DS, Cromer D, Reynaldi A, et al. Neutralizing antibody levels are highly predictive of immune protection from symptomatic SARS-CoV-2 infection. Nat Med. 2021;27(7):1205-1211. doi:10.1038/s41591-021-01377-8.

5. Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health and World Health Organization. Results of COVID-19 Vaccine Effectiveness Studies: An Ongoing Systematic Review, Weekly Summary Tables Updated September 17, 2021.; 2021 https://view-hub.org/sites/default/files/2021- 09/COVID19%20Vaccine%20Effectiveness%20Transmission%20%20Impact%20Studies%20-%20Summary%20Tables_202109 16_0.pdf

6. Thomas SJ, Moreira ED, Kitchin N, et al. Six Month Safety and Efficacy of the BNT162b2 mRNA COVID‐19 Vaccine. N Engl J Med. 2021 Sep 15. doi: 10.1056/NEJMoa2110345

7. Andrews N, Tessier E, Stowe J, et al. Vaccine effectiveness and duration of protection of Comirnaty, Vaxzevria and Spikevax against mild and severe COVID-19 in the UK. Medrxiv. https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2021.09.15.21263583v1.full.pdf

8. Chemaitelly H, Tang P, Hasan MR, et al. Waning of BNT162b2 Vaccine Protection against SARS-CoV-2 Infection in Qatar.; 2021:2021.08.25.21262584. doi:10.1101/2021.08.25.21262584 (updated data not included in pre-print used, personal communication from Laith Jamal Abu Raddad)

9. Thompson MG, Stenehjem E, Grannis S, et al. Effectiveness of Covid-19 Vaccines in Ambulatory and Inpatient Care Settings. New England Journal of Medicine. Published online September 8, 2021. doi:10.1056/NEJMoa2110362

10. Nunes B, Rodrigues AP, Kislaya I, et al. MRNA Vaccines Effectiveness against COVID-19 Hospitalizations and Deaths in Older Adults: A Cohort Study Based on Data-Linkage of National Health Registries in Portugal.; 2021:2021.08.27.21262731. doi:10.1101/2021.08.27.21262731

11. Bajema KL. Effectiveness of COVID-19 mRNA Vaccines Against COVID-19–Associated Hospitalization — Five Veterans Affairs Medical Centers, United States, February 1–August 6, 2021. MMWR Morb Mortal Wkly Rep. 2021;70. doi:10.15585/mmwr.mm7037e3

12. Goldberg Y, Mandel M, Bar-On YM, et al. Waning Immunity of the BNT162b2 Vaccine: A Nationwide Study from Israel.; 2021:2021.08.24.21262423. doi:10.1101/2021.08.24.21262423

13. Tartof SY, Slezak JM, Fischer H, et al. Six-Month Effectiveness of BNT162B2 MRNA COVID-19 Vaccine in a Large US Integrated Health System: A Retrospective Cohort Study. Social Science Research Network; 2021. doi:10.2139/ssrn.3909743

14. Self WH. Comparative Effectiveness of Moderna, Pfizer-BioNTech, and Janssen (Johnson & Johnson) Vaccines in Preventing COVID-19 Hospitalizations Among Adults Without Immunocompromising Conditions — United States, March– August 2021. MMWR Morb Mortal Wkly Rep. 2021;70. doi:10.15585/mmwr.mm7038e1

15. Scobie HM, Johnson AM, Suthar AB, et al. Monitoring Incidence of COVID-19 Cases, Hospitalizations, and Deaths, by Vaccination Status — 13 U.S. Jurisdictions, April 4–July 17, 2021. MMWR Morb Mortal Wkly Rep. 2021;70. doi:10.15585/mmwr.mm7037e3

16. Lewnard JA, Patel MM, Jewell NP, et al. Theoretical framework for retrospective studies of the effectiveness of SARS CoV- 2 vaccines. Epidemiology 2021; 32: 508-17.

17. Lipsitch M, Goldstein E, Ray GT, Fireman B (2019). Depletion of susceptibles bias in influenza vaccine waning studies: how to ensure robust results. Epidemiology and Infection 147, e306, 1–8. https://doi.org/10.1017/S0950268819001961

18. Strategic Advisory Group of Experts on Immunization. Interim statement on COVID-19 vaccine booster doses. 10 August 2021. https://www.who.int/news/item/10-08-2021-interim-statement-on-covid-19-vaccine-booster-doses

Özel Konu: SARS-CoV-2'nin Önemli Varyantları (VOI'ler) ve Endişe Verici Varyantları (VOC'ler) Hakkında Güncelleme

DSÖ, ulusal makamlar, kurumlar ve araştırmacılarla işbirliği içinde, SARS-CoV-2 varyantlarının bulaşma veya hastalık özelliklerinde değişikliklere yol açıp açmadığını veya bunların ulusal sağlık yetkililerince hastalığın yayılmasını kontrol etmek için uygulanan aşı, tedavi, teşhis veya halk sağlığı ve sosyal önlemlerin (PHSM) etkinliğini etkileyip etkilemediğini rutin olarak değerlendirmektedir. Potansiyel Endişe Verici Varyantların (VOC'ler) veya Önemli Varyantların (VOI'ler) "sinyalleri", küresel halk sağlığına yönelik riske dayalı olarak tespit edilir ve değerlendirilir.

Bu riskler geliştikçe, DSÖ, sürveyans ve araştırma için önceliklerin belirlenmesini desteklemek ve nihayetinde müdahale stratejilerine rehberlik etmek için küresel VOI'ler ve VOC'lerin listelerini güncellemeye devam edecektir ( daha fazla bilgi için, DSÖ'nün SARS-CoV-2 Varyantlarını İzleme web sitesine bakınız.)

Ulusal yetkililer, yerel Endişe Verici / Önemli varyantları belirlemeyi seçebilir ve bu varyantların etkilerini araştırmak ve raporlamak için teşvik edilir.

SARS-CoV-2 varyantlarını tespit etmeye yönelik sürveyans faaliyetleri, genomik dizileme kapasitelerinin genişletilmesi dahil olmak üzere ulusal ve alt ulusal düzeylerde güçlendirildiğinden, VOC'leri bildiren ülke/alan/bölge (bundan böyle ülkeler olarak anılacaktır) sayısı artmaya devam etmektedir (Şekil 5, Ek 1). Yine de bu dağılım, ülkeler arasındaki sekanslama kapasiteleri ve örnekleme stratejilerindeki farklılıklar da dahil olmak üzere, sürveyans sınırlamaları dikkate alınarak yorumlanmalıdır.

Ülkeler, zorunlu olmayan uluslararası seyahatlere kademeli olarak devam ederken, SARS-CoV-2'nin seyahatle ilişkili ülkelere girişi, çıkışı ve daha da fazla yayılarak bulaşmasını azaltmayı amaçlayan risk azaltma önlemlerinin getirilmesi, sistematik ve rutin olarak yürütülen kapsamlı risk değerlendirmelerine dayanmalıdır.

Ek kaynaklar

 

SARS-CoV-2 Varyantlarını İzleme

COVID-19'un yeni çeşitleri: Bilgi boşlukları ve araştırma

SARS-CoV-2'nin genomik dizilimi: halk sağlığı üzerinde maksimum etki için uygulama kılavuzu

COVID-19 bağlamında halk sağlığı ve sosyal önlemlerin uygulanmasına ve düzenlenmesine ilişkin hususlar

 

Şekil 5.  28 Eylül 2021 itibarıyla Alfa, Beta, Gama ve Delta varyantlarını bildiren ülkeler, yönetim bölgeleri ve bölgeler**

 

 

DSÖ BÖLGELERİNE GÖRE DURUM

 

Afrika Bölgesi

 

Afrika Bölgesi, bir önceki haftaya göre sırasıyla %12’lik düşüş ile 87.000’den fazla yeni vaka ve %5’lik bir artış ile 2500’den fazla yeni ölüm vakası bildirmiştir. Haftalık ölüm vaka insidansı yüksek seyrederken, Temmuz ayı başındaki en son pikten bu yana, haftalık vaka sayısı neredeyse üç aydır sürekli düşmektedir. Bölgedeki ülkelerin yaklaşık üçte biri (%29; 14/49), yeni vakalarda %17'den %61'e kadar bir artış bildirerek, Bölge'deki eğilimlerin heterojenliğine dikkat çekmektedir. En yüksek sayıda yeni vaka bildiren ülkeler sırasıyla; Tanzanya (24.307 yeni vaka; düzenli olarak bildirim yapmayan bir ülke), Güney Afrika (15.627 yeni vaka; 100.000 nüfus başına 26,3 yeni vaka; %40 azalma) ve Etiyopya (8842 yeni vaka; 100.000 nüfus başına 7,7 yeni vaka; %5 azalma) olmuştur.

En yüksek sayıda yeni ölüm vakası bildiren ülkeler; Güney Afrika (885 yeni ölüm; 100.000 nüfus başına 1,5 yeni ölüm;% 35 azalma), Tanzanya (664 yeni ölüm) ve Etiyopya (254 yeni ölüm; 100.000 nüfus başına <1 yeni ölüm;% 22 artış ) olmuştur.

 

 

DSÖ Afrika Bölge Ofisi: https://www.afro.who.int/health-topics/coronavirus-covid-19

Amerika Bölgesi

 

Amerika Bölgesi, bir önceki haftaya göre sırasıyla %14’lük düşüşle 1.2 milyondan fazla yeni vaka ve %10’luk düşüşle 23.000'den fazla yeni ölüm vakası bildirmiştir. Haftalık yeni vaka ve ölüm sayılarında gözlenen düşüş eğilimine rağmen, genel epidemiyolojik durum 2021 Temmuz ortasındaki artıştan bu yana önemli derecede iyileşme göstermemiştir. Bölge'de haftalık vaka insidansı düşüş gösterirken, Dominika ve Fransız Guyanası gibi bazı ülkelerde vaka sayısı ve 100.000 nüfus başına vaka insidansı son bir hafta içinde artış göstermiştir. Dominika, bir önceki hafta 100.000 nüfus başına 361 vaka bildirirken bu hafta 100.000 nüfus başına 610 yeni vaka bildirmiştir. Benzer şekilde, Fransız Guyanası, bir önceki hafta 100.000 nüfus başına 471 yeni vaka bildirirken bu hafta 100.000 nüfus başına 510 yeni vaka bildirmiştir. En çok yeni vaka bildiren ülkeler; Amerika Birleşik Devletleri (765.827 yeni vaka; 100.000 nüfus başına 231,4 yeni vaka; %31 azalma), Brezilya (247.397 yeni vaka; 100.000 nüfus başına 116,4 yeni vaka; %135 artış- raporlamadaki değişikliklerden kaynaklanan artış) ve Meksika (66.132 yeni vaka; 100.000 nüfus başına 51,3 yeni vaka; % 13 artış) olmuştur.

En yüksek sayıda yeni ölüm vakası bildiren ülkeler; Amerika Birleşik Devletleri (12.312 yeni ölüm; 100.000 nüfus başına 3,7 yeni ölüm; %17 azalma), Meksika (4165 yeni ölüm; 100.000 nüfus başına 3,2 yeni ölüm; %13 artış) ve Brezilya (4090 yeni ölüm; 100.000 nüfus başına 1,9 yeni ölüm; %10 artış) olmuştur.

 

DSÖ Amerika Bölge Ofisi: https://www.paho.org/en/topics/coronavirus-infections/coronavirus-disease-covid-19-pandemic

Doğu Akdeniz Bölgesi

 

Doğu Akdeniz Bölgesi, bu hafta, haftalık yeni vaka ve yeni ölüm vakalarında düşüşler bildirmeye devam etmiştir. Bir önceki haftaya göre sırasıyla, haftalık vaka sayılarında %17’lik düşüşle 209.000'den fazla yeni vaka ve %16’lık düşüşle 4200’den fazla yeni ölüm vakası bildirmiştir.

Haftalık vaka sayısındaki düşüş, en fazla yeni vaka bildiren üç ülkeden bildirilen düşüşlerden kaynaklanmıştır. En yüksek sayıda yeni vaka bildiren ülkeler;  İran (110.868 yeni vaka; 100.000 nüfus başına 132,0 yeni vaka; %17 azalma), Irak (18.923 yeni vaka; 100.000 nüfus başına 47,0 yeni vaka; %26 azalma) ve Pakistan (15.627 yeni vaka; 100.000 nüfus başına 7,1 yeni vaka; % 21 azalma) olmuştur. Bu ülkeler Bölge'den bildirilen yeni vakaların %69'unu oluşturmaktadır.

 

Geçen hafta, en yüksek sayıda yeni ölüm bildiren üç ülke de dahil olmak üzere, Bölgedeki 22 ülkenin 9'unda ölüm insidansında düşüş olduğu bildirilmiştir. En yüksek sayıda yeni ölüm vakası bildiren ülkeler; İran (2281 yeni ölüm, 100.000 nüfus başına 2,7 yeni ölüm,% 23 azalma), Pakistan (389 yeni ölüm, 100.000 nüfus başına 0,2 yeni ölüm, %18 azalma) ve Fas (302 yeni ölüm, 100.000 nüfus başına 0,8 yeni ölüm,% 12 azalma) olmuştur.

 

 

DSÖ Doğu Akdeniz Bölge Ofisi: http://www.emro.who.int/health-topics/corona-virus/index.html

Avrupa Bölgesi

 

Avrupa Bölgesi, bir önceki haftaya benzer oranlarla haftalık yeni vakalarda 1,1 milyonun biraz altında yeni vaka ve haftalık ölüm vakalarında 14.000'den fazla yeni ölüm vakası bildirmiştir. İki ayı aşkın bir süredir, Bölge'deki ülkeler değişen eğilimler bildirmiş olsa da, Bölge'deki yeni haftalık vaka sayısı, haftalık bazda <%5'lik bir değişim aralığında dalgalanma göstermiştir. Örneğin, Romanya ve Sırbistan'daki vaka insidansı son bir ayda keskin bir şekilde artarken, İsrail'de vaka insidansı azalmıştır. En fazla yeni vaka bildiren üç ülke; Birleşik Krallık (230.494 yeni vaka; 100.000 nüfus başına 339,5 yeni vaka, %14 artış), Türkiye (192.778 yeni vaka, 100.000 nüfus başına 228,6 yeni vaka, %5 artış) ve Rusya ( 145.985 yeni vaka, 100.000 nüfus başına 100,0 yeni vaka; %8 artış) olmuştur.

Bölge’de, Temmuz ayının ortasından Ağustos ayının sonuna kadar haftalık ölüm vakalarında kademeli artış bildirilmesinin akabinde, geçtiğimiz ay boyunca haftalık ölüm vakaları insidansı yatay seyir göstermiştir. Bu hafta, Bölge'de en yüksek sayıda yeni ölüm bildiren üç ülke, Bölge'deki ölüm vakalarının %56'sını oluşturmuştur. En çok ölüm vakası bildiren ülkeler; Rusya (5682 yeni ölüm; 100.000  nüfus başına 3,9 yeni ölüm, %4 artış), Türkiye (1577 yeni ölüm; 100.000 nüfus başına 1,9 yeni ölüm; %8 azalma) ve Birleşik Krallık (958 yeni ölüm; 100.000 nüfus başına 1,4 yeni ölüm; %4 azalma) olmuştur.

 

 

 

DSÖ Avrupa Bölge Ofisi: https://www.euro.who.int/en/health-topics/health-emergencies/coronavirus-covid-19.

Güneydoğu Asya Bölgesi

 

Güneydoğu Asya Bölgesi'nde son iki ayda hem vaka indidansı, hem de ölüm insidansında azalma gerçekleşmiştir. Geçen hafta, bir önceki haftaya göre sırasıyla haftalık yeni vaka insidansında %10’luk düşüşle 344.000’den fazla yeni vaka,  ölüm vakalarında ise %20’lik düşüşle 5200’den fazla yeni ölüm vakası bildirilmiştir. Bölgedeki iki ülke hariç tümü, son birkaç hafta içinde yeni vakalarda düşüş bildirmiştir. En çok yeni vaka bildiren üç ülke;  Hindistan (204.582 yeni vaka; 100.000 nüfus başına 14,8 yeni vaka; yüzde oranı bir önceki haftaya benzer), Tayland (85.143 yeni vaka; 100.000 nüfus başına 122,0 yeni vaka; %10 azalma) ve Endonezya (17.250 yeni vaka; 100.000 nüfus başına 6,3 yeni vaka;% 26 azalma) olmuştur.

Bölgedeki 10 ülkeden yedisi haftalık ölüm vakalarında düşüş bildirmiş olup Nepal (%38) ve Endonezya'dan (%37) kayda değer düşüşler bildirilmiştir. Butan haftalık yeni ölüm vakası bildirmezken, Maldivler ve Doğu Timor geçen haftaya benzer rakamlar bildirmiştir. En çok yeni ölüm vakası bildiren üç ülke; Hindistan (2080 yeni ölüm; 100.000 nüfus başına <1 yeni ölüm, yüzde oranı bir önceki haftaya benzer), Endonezya (999 yeni ölüm; 100.000 nüfus başına <1 yeni ölüm,% 37 azalma) ve Tayland (905 yeni ölüm; 100.000 nüfus başına 1,3 yeni ölüm; %10 azalma) olmuştur.

 

 

DSÖ Güney Doğu Asya Bölge Ofisi: https://www.who.int/southeastasia/outbreaks-and-emergencies/novel-coronavirus-2019.

Batı Pasifik Bölgesi

 

Batı Pasifik Bölgesi bir önceki haftaya göre sırasıyla %15’lik düşüşle 379.000'den az yeni vaka ve %24’lük düşüşle 5200’den fazla yeni ölüm vakası bildirmiştir. Bölgesel vaka insidansı bir ay boyunca düşmeye devam etse de, Singapur (%63 artış) ve Lao Demokratik Halk Cumhuriyeti (%62 artış) dahil olmak üzere 26 ülkenin 5'inde (%19) haftalık vaka insidansı artış göstermiştir. En çok yeni vaka bildiren üç ülke; Filipinler (126.225 yeni vaka; 100.000 nüfus başına 111,9 yeni vaka; %13 azalma), Malezya (102.255 yeni vaka; 100.000 nüfus başına 315,9 yeni vaka, %16 azalma) ve Vietnam (69.655 yeni vaka; 100.000 nüfus başına 71,6 yeni vaka, %8 azalma) olmuştur.

 

Bu hafta bildirilen haftalık ölüm vakalarında belirgin bir düşüş yaşanırken, Singapur, Yeni Kaledonya, Moğolistan ve Çin'in de aralarında bulunduğu dört ülke bir önceki haftaya göre yeni ölüm vakalarında %100'ün üzerinde artış bildirmiştir. En fazla yeni ölüm vakası rapor eden üç ülke; Malezya (2092 yeni ölüm; 100.000 nüfus başına 6,5 yeni ölüm, %21 azalma), Vietnam (1543 yeni ölüm; 100.000 nüfus başına 1,6 yeni ölüm, % 16 azalma) ve Filipinler (822 yeni ölüm; 100.000 nüfus başına <1 yeni ölüm; %49 azalma) olmuştur.

 

DSÖ Batı Pasifik Bölge Ofisi: https://www.who.int/westernpacific/emergencies/covid-19

COVID-19 Haftalık Operasyonel Güncellemeler

 

Haftalık Operasyonel Güncelleme (WOU), COVID-19 SPRP 2021 çerçevesine karşı devam eden küresel ilerleme hakkında güncelleme yapmayı amaçlayan COVID-19 Stratejik Hazırlık ve Müdahale Planı (SPRP) izleme ve değerlendirme ekibi tarafından hazırlanan bir rapordur.

28 Eylül’de yayınlanan COVID-19 Haftalık Operasyonel Güncelleme'nin bu haftaki baskısında, ülke düzeyindeki eylemlerin ve DSÖ'nün ülkelere verdiği desteğin öne çıkan noktaları şunlardır:

 

Sri Lanka'ya COVID-19 aşı sevkiyatı için 2 milyon şırınga teslimi

Katar'ın desteğiyle Afganistan'ın başkenti Kabil'e DSÖ can kurtaran tıbbi malzemelerin sevkiyatı

DSÖ lojistik merkezi, Etiyopya'ya tek seferde en büyük insani kargo sevkiyatı

DSÖ/Avrupa ve Almanya, Belarus'taki engelli çocukları destekliyor

Kamboçya'da COVID-19 müdahale stratejisini ve önlemlerini yeniden başlatma

Afrika Bölgesinde Entegre Hastalık Sürveyansı ve Müdahale (IDSR) kapasitesinin genişletilmesi

SARS-CoV-2 için test yapan laboratuvarlar için Dış Kalite Değerlendirmesi

RRML/GOARN için ilk sanal masa üstü (V-TTX) alıştırmasında Hızlı Müdahale Mobil Laboratuvarları (RRML) dağıtım prosedürlerinin ve minimum standartların test edilmesi

Mini-cPIE (COVID-19 aşısı Eylem İçi İnceleme) sürecini kullanarak COVID-19 aşısının kullanıma sunulmasından edindikleri deneyimleri ve öğrendiklerini paylaşmak için ülkeler arası iletişimi sağlamak

SPRP 2021 İzleme ve Değerlendirme Çerçevesinden bir dizi göstergede ilerleme

DSÖ'nün SPRP 2021 uygulaması ve kritik malzemelerin sağlanmasında ülkeleri desteklemek için sağladığı finansmanla ilgili güncellemeler.

 

Daha fazla bilgi için COVID-19 ile ilgili haftalık operasyonel güncellemeye bakınız.

 

Ekler:

Ülkeler, bölgeler ve alanlar ve DSÖ Bölgesi (önceki sayılarda rapor edilmiştir) tarafından son yedi gün içinde bildirilen doğrulanmış COVID-19 vakalarının ve COVID-19 kaynaklı ölümlerin sayısına “ https://covid19.who.int/table “ adresinden ulaşılabilmektedir.

 

Ek 1.Ülkelere ve bölgelere göre endişe verici varyantların listesi, 28 Eylül 2021 verileri**

 

 

* Bu güncellemede yeni ülke eklenmiştir.

"Tanımlanmamış (Unspecified) B.1.617”, şu anda daha fazla soy tanımlaması olmaksızın B.1.617 tespitini bildiren ülkeleri/bölgeleri/alanları yansıtmaktadır Daha fazla ayrıntı mevcut olduğunda bunlar yeniden tahsis edilecektir.

"     ", bu varyant için bilgilerin DSÖ tarafından resmi kaynaklardan alındığını gösterir.

" o  " ifadesi, bu varyant için bilgilerin DSÖ tarafından resmi olmayan kaynaklardan alındığını ve daha fazla bilgi elde edildikçe inceleneceğini belirtir.

** Yolcular arasında VOC tespitini bildiren ülkeleri / bölgeleri / alanları (örn. Giriş noktalarında tespit edilen importe vakalar) veya yerel vakaları (toplulukta tespit edilen) içerir. Endişe verici varyantın tespit edildiğini hiç bildirmemiş ülkeleri, bölgeleri ve alanları hariç tutmaktadır.

Ayrıca bkz. Ek 2 Veri, tablo ve şekil notları.

 

Ek 2. Veri, tablo ve şekil notları

Sunulan veriler, ülkelerden/bölgelerden DSÖ'ye bildirilen, büyük ölçüde DSÖ vaka tanımlarına (https://www.who.int/publications/i/item/WHO-2019-nCoV Surveillance_Case_Definition-2020.2) ve sürveyans klavuzuna (https://www.who.int/publications/i/item/who-2019-nCoV-surveillanceguidance-2020.8) dayanan resmi laboratuvar onaylı COVID-19 vaka ve ölümlerine dayanmaktadır.Doğruluk ve güvenilirliği sağlamak için adımlar atılırken, tüm veriler sürekli doğrulama ve değişikliğe tabidir; ve bu verileri yorumlarken, gerçek vaka ve ölüm oranı insidansının olduğundan düşük tahmin edilmesi ve bu verileri küresel düzeyde yansıtmada değişken gecikmeler gibi, sunulan sayıları etkileyen birkaç faktör nedeniyle dikkatli olunmalıdır. Vaka tespiti, dahil etme kriterleri, test stratejileri, raporlama uygulamaları ve veri kesme ve gecikme süreleri ülkeler/bölgeler arasında farklılık göstermektedir. Az sayıda ülke/bölge, şüpheli ve laboratuvar onaylı vakaları birlikte rapor etmektedir. DSÖ, ulusal halk sağlığı yetkilileri ve diğer kaynaklar tarafından yayınlanan bilgi ürünleri arasında farklılıklar olması beklenmektedir. Halk sağlığı yetkililerinin çok sayıda vakayı veya ölümü toplam sayımlarından çıkaran veri uyuşturma çalışmaları yürütmesi nedeniyle, yeni vakalar/ölümler sütunlarında uygun şekilde negatif sayılar gösterilebilir. Çıkarmaların önceki günlere uygun şekilde paylaştırılmasına olanak tanıyan ek ayrıntılar ortaya çıktığında, grafikler buna göre güncellenecektir. epi-data-support@who.int adresine e-posta gönderilerek yapılan geçmiş veri düzenlemesinin bir kaydı talep edilebilmektedir. Talep ederken lütfen ilgilendiğiniz ülke (ler)i, süreyi ve talep / kullanım amacını belirtiniz. Önceki durum raporları düzenlenmeyecektir; en güncel veriler için https://covid19.who.int/ adresine bakınız.

Kullanılan isimler ve bu yayındaki materyalin sunumu, DSÖ tarafından herhangi bir ülkenin, bölgenin, şehrin veya otoritenin yasal statüsü, yetkileri veya hudutlarının sınırlandırılması ile ilgili herhangi bir fikrin ifade edildiği anlamına gelmemektedir. Haritalardaki noktalı ve kesik çizgiler, henüz tam olarak anlaşmaya varılamayan yaklaşık sınır çizgilerini temsil etmektedir.

Ülkeler ve bölgeler, DSÖ yönetim bölgesi altında düzenlenmiştir. Belirli şirketlerin veya üreticilerin ürünlerinden bahsedilmesi, DSÖ tarafından onaylandığını veya söz konusu benzer nitelikteki diğer ürünlerin yerine önerildiğini ima etmemektedir. Hatalar ve eksiklikler hariç olmak üzere, tescilli ürünlerin isimleri, baş harfleri büyük olacak şekilde ayırt edilmektedir.

(1) Kosova'ya yapılan tüm atıflar Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin 1244 (1999) sayılı kararı bağlamında anlaşılmalıdır. Haritada Sırbistan ve Kosova vakalarının sayısı (UNSCR 1244, 1999) görselleştirme amacıyla hazırlanmıştır.

 

Teknik Rehber ve Diğer Kaynaklar

  • Teknik rehberler: https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance
  • DSÖ Koronavirüs Hastalığı (COVID-19) Paneli: https://covid19.who.int/
  • Haftalık COVID-19 Operasyonel Güncellemeleri: https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/strategies-and-plans
  • DSÖ COVID-19 Vaka Tanımları: https://www.who.int/publications/i/item/WHO-2019-nCoV-Surveillance_Case_Definition-2020.
  • COVID-19 Tedarik Zinciri Kurumlar Arası Koordinasyon Hücresi Haftalık Durum Güncellemesi: https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/covid-19-operations
  • Araştırma ve Geliştirme: https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/global-research-on-novel-coronavirus-2019-ncov
  • COVID-19 hakkında çevrimiçi kurslar: https://openwho.org/channels/covid-19; ve mevcut olan diğer ulusal diller: https://openwho.org/channels/covid-19-national-languages
  • DSÖ Akademi COVID-19 mobil öğrenim uygulaması: https://www.who.int/about/who-academy/the-who-academy-s-covid-19-mobile-learning-app
  • Uluslararası toplumun, tüm ülkelere virüse hazırlanması ve müdahale etmesi konusunda sağladığı desteği özetleyen Stratejik Hazırlık ve Müdahale Planı (SPRP): https://www.who.int/publications/i/item/strategic-preparedness-and-response-plan-for-the-new-coronavirus

HALK İÇİN ÖNERİLER VE TAVSİYELER

Etiketler: