Özet Olarak Durum

2025 yılının başından itibaren ve 21 Aralık 2025 tarihi itibarıyla, dünya genelinde toplam 19 Orta Doğu solunum sendromu koronavirüsü (MERS-CoV) vakası DSÖ'ye bildirilmiş olup bunlardan dördü ölümle sonuçlanmıştır. Söz konusu 19 vakanın 17'si Suudi Arabistan tarafından, ikisi ise Fransa tarafından rapor edşilmiştir. 4 Haziran ile 21 Aralık 2025 tarihleri arasında, Suudi Arabistan Sağlık Bakanlığı iki ölüm dahil olmak üzere toplam yedi MERS-CoV enfeksiyonu vakası bildirmiştir. Ayrıca, 2025 yılının Aralık ayı başında, Fransa Ulusal UST Odak Noktası (UST NFP) da Arap Yarımadası ülkelerine yakın zamanda seyahat etmiş kişilerle ilgili iki MERS-CoV seyahatle ilişkili vaka bildirmiştir. Bu son vakaların bildirilmesi, hem küresel hem de bölgesel düzeyde orta düzeyde kalan genel risk değerlendirmesini değiştirmez. Söz konusu vakalar, virüsün tek hörgüçlü develerde dolaştığı ve düzenli olarak insan popülasyonuna sıçradığı ülkelerde tehdit oluşturmaya devam ettiğini göstermektedir. DSÖ, MERS-CoV ile ilişkili sağlık hizmetleri kaynaklı enfeksiyonların yayılmasını ve insanlara bulaşmasını önlemek için hedefe yönelik enfeksiyon önleme ve kontrol (IPC) tedbirlerinin uygulanmasını önermektedir.

Durumun Tanımlanması

2012 yılında Suudi Arabistan ve Ürdün'de MERS-CoV'nin ilk raporlanmasından bu yana, altı DSÖ bölgesinin tamamında 27 ülkeden DSÖ'ye toplam 2.635 laboratuvar onaylı MERS-CoV enfeksiyonu vakası ve 964 ölüm (ölüm oranı (CFR) %37) bildirilmiştir (Şekil 1). Vakaların çoğu (%84; n=2224) Suudi Arabistan'dan bildirilmiştir (Şekil 2). 2025 yılının başından itibaren ve 21 Aralık itibarıyla, toplam 19 vaka DSÖ’ye rapor edilmiştir. Toplamda, Suudi Arabistan'da beş bölgeden 17 vaka bildirilmiştir: Riyad (n=10), Taif (n=3), Najran (n=2), Hail (n=1) ve Hafr Al-Batin Şehri (n=1) (Şekil 3). Ayrıca, Fransa'da iki seyahatle ilişkili MERS-CoV enfeksiyonu vakası bildirilmiştir; bu vakaların, yakın zamanda Arap Yarımadası'na yapılan seyahatler sırasında maruz kalma olasılığı yüksektir (Şekil 3).

Bu hastalık salgını haber raporu, 4 Haziran - 21 Aralık 2025 tarihleri arasında bildirilen son dokuz MERS-CoV enfeksiyonu vakasına odaklanmaktadır: Yedi vaka Suudi Arabistan'dan ve iki vaka Fransa'ya ithal edilmiştir. 2025 yılında daha önce bildirilen vakaların ayrıntıları, 13 Mart 2025 ve 12 Mayıs 2025 tarihlerinde yayınlanan hastalık salgını haberlerinde bulunabilir.

4 Haziran ile 21 Aralık 2025 tarihleri arasında, Suudi Arabistan Sağlık Bakanlığı toplam yedi MERS CoV enfeksiyonu vakası bildirmiştir. Vakalar üç bölgeden bildirilmiştir: Necran (2), Riyad (3) ve Teif (2). Yedi vaka arasında epidemiyolojik bir bağlantı tespit edilmemiştir. Ayrıca, 2-3 Aralık 2025 tarihleri arasında, Fransa'nın UST NFP'si, Kasım ayı içinde Arap Yarımadası'na seyahat etmiş iki MERS-CoV vakası rapor etniştir.

Tüm temaslı kişiler için takip tamamlanmış olup, ikincil enfeksiyon tespit edilmemiş veya bildirilmemiştir. Eylül 2012'den bu yana Fransa, bir ölüm dahil olmak üzere toplam dört laboratuvar onaylı MERS-CoV enfeksiyonu vakası kaydetmiştir: iki vaka 2013'te, son iki vaka ise Aralık 2025'te bildirilmiştir. Tüm vakalar, Arap Yarımadası'na seyahat etmiş ve Fransa'ya geri dönmüş kişilerdir.

Daha fazla bilgi için lütfen Tablo 1'e bakınız.

Şekil 1: 2012-2025 yılları arasında dünya çapında bildirilen MERS-CoV enfeksiyonları (2635) ve ölümler (964) salgını eğrisi

Şekil 2: 2012-2025 yılları arasında Suudi Arabistan'da bildirilen MERS-CoV enfeksiyonları (2224) ve ölümler (868) salgını eğrisi

Şekil 3. 1 Ocak ile 21 Aralık 2025 tarihleri arasında MERS-CoV enfeksiyonlarının coğrafi dağılımı (n=19).

Tablo 1: 4 Haziran ile 21 Aralık 2025 tarihleri arasında Suudi Arabistan ve Fransa tarafından bildirilen MERS-CoV vakaları

Epidemiyoloji

Orta Doğu solunum sendromu (MERS), koronavirüs (MERS-CoV) tarafından neden olunan bir solunum hastalığıdır. Teyit edilmiş vakalar arasında ölüm oranı (CFR) yaklaşık %37'dir. Vaka Ölüm Oranı-CFR, yalnızca laboratuvar tarafından teyit edilmiş enfeksiyonlara dayalı olarak hesaplanır ve daha hafif vakalar genellikle tespit edilemediği veya rapor edilmediği için gerçek ölüm oranını fazla tahmin edebilir.

İnsanlar, MERS-CoV'ye birçok bulaşma yoluyla yakalanabilir; birincil yol, virüsün doğal konağı ve birincil zoonotik rezervuarı olan tek hörgüçlü develerle doğrudan veya dolaylı temas yoluyla bulaşmadır. Ayrıca, insandan insana bulaşma, öncelikle yakın temas durumlarında bulaşıcı solunum partikülleri yoluyla ve ayrıca doğrudan veya dolaylı temas yoluyla da gerçekleşebilir; bu, özellikle sağlık hizmetleri ortamlarında belirgindir. Virüsün insandan insana bulaşması, MERS-CoV teşhisi konulmadan önce, hastalarından sağlık hizmetleri sağlayıcılarına ve hastalar arasında bulaşma dahil olmak üzere, birçok ülkedeki sağlık hizmetleri tesislerinde meydana gelmiştir. Semptomlar ve diğer klinik özellikler spesifik olmayabileceğinden, MERS-CoV hastalarını erken veya test yapmadan tanımlamak her zaman mümkün değildir. Bu ortamların dışında, insandan insana bulaşma konusunda sınırlı sayıda vaka belgelenmiştir.

MERS, hiçbir belirti göstermeden (asemptomatik), hafif belirtilerle (hafif solunum sorunları dahil) veya akut solunum yetmezliğine ve ölüme yol açan şiddetli hastalıkla ortaya çıkabilir. Yaygın belirtiler arasında ateş, öksürük ve solunum güçlüğü bulunur; her zaman görülmese de sıklıkla zatürre gözlemlenir. Bazı hastalar ayrıca ishal gibi gastrointestinal belirtiler de gösterir. Ağır vakalar, mekanik ventilasyon dahil olmak üzere yoğun bakım gerektirebilir. Ağır sonuçlara yakalanma riski daha yüksek olanlar arasında yaşlılar, bağışıklık sistemi zayıflamış kişiler ve diyabet, böbrek hastalığı, kanser veya akciğer rahatsızlıkları gibi kronik rahatsızlıkları olanlar bulunur.

DSÖ’ye bildirilen MERS-CoV enfeksiyonlarının sayısı, COVID-19 pandemisinin başlangıcından bu yana önemli ölçüde azalmıştır. Başlangıçta bu durum, SARS-CoV-2 için epidemiyolojik sürveyansın önceliklendirilmesinin bir sonucu olarak değerlendirilebilir. Her iki hastalığın benzer klinik tabloları, MERS-CoV enfeksiyonlarının test ve tespitinde azalmaya neden olmuş olabilir. Ancak, Suudi Arabistan Sağlık Bakanlığı, COVID-19 pandemisinin hafiflemesinden bu yana MERS-CoV'nin daha iyi tespit edilmesi için test kapasitelerini iyileştirmek için çalışmaktadır. 2023'ün ikinci çeyreğinden itibaren, hem influenza hem de SARS-CoV-2 için negatif çıkan numuneler için MERS-CoV, sentinel sürveyans test algoritmalarına dahil edilmiştir. Ayrıca, SARS-CoV-2 bulaşmasını azaltmak için önerilen IPC önlemleri (örneğin maske takma, el hijyeni, fiziksel mesafe, havalandırmanın iyileştirilmesi) ve toplumda halk sağlığı ve sosyal önlemler (evde kalma emirleri, hareketliliğin azaltılması) da MERS-CoV dahil solunum yolu enfeksiyonlarının insandan insana bulaşmasını azaltmış olabilir. SARS-CoV-2 enfeksiyonu veya aşısı ile sağlanan potansiyel çapraz koruma ve MERS-CoV enfeksiyonu veya hastalık şiddetinde herhangi bir azalma ve bunun tersi hipotezleri öne sürülmüştür, ancak daha fazla araştırma gerektirmektedir. [1,2]

Halk Sağlığı Yanıtı

DSÖ, üye ülkelerin hazırlık ve yanıt kapasitelerini güçlendirmelerine destek olmaktadır.

Suudi Arabistan Krallığı'nda yürütülen faaliyetler aşağıdaki gibidir:

• Tüm şüpheli ve doğrulanmış vakaların derhal bildirilmesi ile sürveyans sisteminin güçlendirilmesi.
• Şüpheli veya doğrulanmış hastalar için sağlık tesislerinde enfeksiyon önleme ve kontrolü için bulaşma temelli önlemlerin (temas ve damlacık önlemleri) sıkı bir şekilde uygulanması ve aerosol üreten işlemlerden geçen hastalar için hava yoluyla bulaşma önlemlerinin alınması.
• Semptomatik hastaların zamanında tespit edilmesi, IPC önlemlerinin uygulanması ve hastaların tedavisi sırasında KKD'nin doğru kullanımı dikkate alınarak, sağlık ve bakım çalışanlarının temaslarının belirlenmesi ve maruz kalma risklerinin değerlendirilmesi.
• Maruz kalan sağlık ve bakım çalışanları, semptomları izlemek için 14 gün boyunca takip edilmektedir. Semptomlar ortaya çıkarsa, test edilene ve semptomlar tamamen ortadan kalkana kadar hastalarla çalışmaktan uzaklaştırılmaktadır.
• Sağlık hizmetleri ortamında MERS-CoV'ye maruz kalan hastalar, sağlık tesisinde salgınlara yol açabilecek daha fazla bulaşma olmadan hastalarla çalışmaya devam edebilme yeteneklerini belirlemek için test edilmelidir.
• Tüm potansiyel topluluk temaslarının belirlenmesi ve 14 gün boyunca semptomları izlemek için aktif takip.
• Toplumda edinilen tüm vakalar, develer veya deve ürünleri ile doğrudan veya dolaylı temasları açısından araştırılır.
• Deve maruziyeti ile bağlantılı vakalar, potansiyel deve kaynaklarını araştırmak üzere Ulusal Bitki, Zararlılar ve Hayvan Hastalıkları Önleme ve Kontrol Merkezi'ne (Weqaa) bildirilir.
• Varsayılan kaynak olarak belirlenen develer karantinaya alınır ve MERS-CoV için test edilir; canlı virüs tespit edilirse, karantina süresi deve vücudunda canlı virüs tespit edilmeyene kadar uzatılır.

Fransa'daki faaliyetler aşağıdaki gibidir:

• 4 Aralık 2025 tarihinde, Fransa Sağlık Bakanlığı ülkede görülen iki ithal MERS-CoV vakası hakkında bilgi yayınlamıştır (bağlantı).
• İlk vakadan genom dizilemesi yapılmış ve bu vakanın Arap Yarımadası'nda dolaşan aynı soy ile aynı olduğu bildirilmiştir. Daha ileri laboratuvar analizleri devam etmektedir.
• İlk vaka tespit edilir edilmez, aynı seyahatte bulunan ve aynı ortama maruz kalan kişiler, yüksek riskli temaslılar ve hastanedeki temaslıların izlenmesi ve sürveyansı için temaslı takibi başlatılmıştır. Takip 51. haftada tamamlanmış olup, 19 Aralık 2025 itibarıyla seyahatte bulunanlar arasında başka vaka bildirilmemiştir ve ikincil vaka da görülmemiştir.
• Fransa'da bulunan asemptomatik eş maruz kalan kişiler ve risk altındaki temaslı kişilere, herhangi bir semptom göstermemiş olsalar bile, son maruz kalmalarından itibaren 29 güne kadar gönüllü olarak tam test protokolü (nazofarengeal sürüntü, balgam, rektal sürüntü ve seroloji) sunulmuştur.

DSÖ risk değerlendirmesi

21 Aralık 2025 itibarıyla, dünya genelinde DSÖ’ye toplam 2.635 laboratuvar onaylı MERS-CoV enfeksiyonu vakası bildirilmiş olup, bunlardan 964'ü ölümle sonuçlanmıştır. Bu vakaların çoğu Arap Yarımadası ülkelerinde meydana gelmiştir; bunlardan 2.224 vaka ve 868 ölüm (ölüm oranı %39) Suudi Arabistan'dan bildirilmiştir.

Orta Doğu dışında dikkate değer bir salgın, Mayıs 2015'te Kuzey Kore’de meydana gelmiş ve bu salgın sırasında 186 laboratuvar tarafından doğrulanmış vaka (185'i Kuzey Kore'de ve 1'i Çin'de) ve 38 ölüm bildirilmiştir. Ancak, bu salgının ilk vakası Orta Doğu'ya seyahat geçmişi olan bir kişi olduğu görülmüştür.

Suudi Arabistan'da son zamanlarda üç sınırlı sağlık hizmetleri ile ilgili küme bildirilmiştir; bunlardan ikisi 2024 yılında, her biri üç ve iki vakadan oluşurken, biri 2025 yılında 7 vakadan oluşmuştur; bundan önceki küme de 2020 yılının Mayıs ayında Suudi Arabistan'da gözlemlenmiştir. 2025 kümesinde kapsamlı temaslı takibi uygulanmış ve bu sayede dört asemptomatik ve iki hafif vaka tespit edilmiş ve bu vakalar tamamen iyileşmiştir. Bu son kümelere rağmen, zoonotik yayılma, insan enfeksiyonunun önemli bir yolu olmaya devam etmekte ve izole vakalara ve insanlar arasında sınırlı bulaşmaya yol açmaktadır.

Küresel toplam vaka sayısı, IHR (2005) kapsamında DSÖ’ye bildirilen veya üye devletlerin sağlık bakanlıkları tarafından doğrudan bildirilen laboratuvar onaylı vakaları yansıtmaktadır. Bu rakamlar, bazı vakalar DSÖ’ye bildirilmediyse, gerçek vaka sayısını olduğundan az gösterebilir. Bu vakalar, mevcut sürveyans sistemleri tarafından gözden kaçmış olabilir ve MERS-CoV için test edilmemiş olabilir – bunun nedeni, diğer dolaşımdaki solunum yolu hastalıklarıyla benzer klinik belirtiler göstermeleri veya enfekte olan kişilerin asemptomatik kalmaları ya da sadece hafif semptomlar göstermeleri olabilir. Toplam ölüm sayısı, etkilenen üye devletlerle yapılan takip çalışmaları sonucunda DSÖ’ye resmi olarak bildirilen ölümleri içermektedir.

Bu yeni vakaların bildirilmesi, genel risk değerlendirmesini değiştirmez. DSÖ, Orta Doğu ve/veya MERS CoV'nin tek hörgüçlü develerde dolaştığı diğer ülkelerden ek MERS-CoV enfeksiyonu vakalarının bildirileceğini ve vakaların, tek hörgüçlü develerle veya bunların ürünleriyle (örneğin, çiğ deve sütü, deve idrarı veya uygun şekilde pişirilmemiş et tüketimi) temas yoluyla virüse maruz kalan kişiler veya sağlık hizmetleri ortamında diğer ülkelere yayılmaya devam edeceğini öngörmektedir. Grip veya COVID-19 gibi yaygın olarak dolaşan diğer solunum yolu hastalıklarıyla semptomların benzerliği nedeniyle, MERS vakalarının tespiti ve teşhisi, özellikle etkilenmemiş ülkelerde gecikebilir ve insandan insana bulaşmanın tespit edilmeden devam etmesine olanak sağlayabilir. DSÖ, epidemiyolojik durumu izlemeye devam etmekte ve mevcut en son bilgilere dayanarak risk değerlendirmeleri yapmaktadır.

Şu anda herhangi bir aşı veya spesifik tedavi bulunmamakla birlikte, MERS-CoV'ye özgü birkaç aşı ve tedavi yöntemi geliştirme aşamasındadır. Tedavi, hastalığın ciddiyetine göre semptomların yönetilmesine odaklanan destekleyici nitelikte olmaya devam etmektedir.

DSÖ Tavsiyesi

Sürveyans:

Mevcut durum ve mevcut bilgilere dayanarak, DSÖ, tüm üye devletlerin akut solunum yolu enfeksiyonları için güçlü bir sürveyans uygulamasının önemini yeniden vurgulamakta, gerekirse MERS-CoV'yi test algoritmasına dahil etmekte ve olağandışı örüntüleri dikkatle incelemektedir.

Klinik Yönetim

Kuluçka süresi genellikle 2-15 gündür (ortanca 5 gün), ancak bağışıklık sistemi zayıflamış kişilerde daha uzun kuluçka süreleri bildirilmiştir. Hafif seyreden hastalıklar da görülmekle birlikte, klinisyenler semptomların sıklıkla üst solunum yolu enfeksiyonu, öksürük ve nefes darlığı gibi nonspesifik belirtilerden hızla ilerleyerek solunum yetmezliği ve kardiyovasküler kollaps ile sonuçlanabileceğini bilmelidir. [3]MERS-CoV enfeksiyonu, hastanın ihtiyaçlarına göre ayarlanan solunum desteği ile destekleyici olarak yönetilmelidir; hastalığın ciddiyeti geniş bir yelpazeye yayılır ve birçok hasta mekanik ventilasyona ihtiyaç duyar.

MERS ile ilgili en büyük klinik çalışma, lopinavir-ritonavir ve interferon β-1b kombinasyonunu plasebo ile karşılaştırmıştır (95 hasta).[4] Aktif tedavi, laboratuvar tarafından doğrulanmış MERS tanısı alan hastaneye yatırılan hastalarda 90 günlük mortaliteyi düşürmüştür (sırasıyla %48 ve %29). Daha ileri analizler, semptomların başlamasından sonraki 7 gün içinde tedavi gören hastalarda olumlu bir etki olduğunu göstermiştir. Bazı solunum yolu hastalıklarında (özellikle COVID-19 ve bazı diğer pnömoni türlerinde) kortikosteroidlerin kullanımı artmakla birlikte, MERS-CoV'da kullanımlarının yararı belirsizdir ve immünomodülatör etkileriyle ilgili zararları önemli olabilir; daha fazla veriye ihtiyaç vardır. Konvalesans plazmasının kullanımı, deneme dışı ortamlarda sınırlı sayıda hastada kullanılmış olmasına rağmen, kanıtlanmamıştır. Ağır vakalarda eşzamanlı bakteriyel enfeksiyonu tedavi etmek için antibiyotikler kullanılsa da, etkinliklerine ilişkin kontrollü veriler bulunmamaktadır. 349 MERS hastasının retrospektif analizi, makrolid antibiyotik tedavisini incelemiştir. Makrolid alan 136 hastada, almayanlara kıyasla 90 günlük mortalitede fark bulunmamıştır. [5]

Enfeksiyon önleme ve kontrolü:

Sağlık hizmetleri ortamlarında MERS-CoV'nin insandan insana bulaşması, MERS-CoV enfeksiyonunun erken semptomlarının tanınmasındaki gecikmeler, şüpheli vakaların yavaş triyajı ve zamanında IPC önlemlerinin uygulanmasındaki gecikmelerle ilişkilendirilmiştir. Bu nedenle, IPC önlemleri, sağlık hizmetleri tesislerinde ve daha sonra toplumda MERS-CoV'nin yayılmasını önlemek için çok önemlidir. Sağlık çalışanları, tüm hastalara karşı her zaman standart önlemleri tutarlı bir şekilde uygulamalı ve gerekli koruma önlemlerini belirlemek için sağlık hizmetleri ortamlarında her etkileşimde risk değerlendirmeleri yapmalıdır. Hastaneye yatırılması gereken MERS-CoV enfeksiyonu şüphesi olan hastalar, diğer hasta bakım alanlarından uzakta, yeterli havalandırmaya sahip tek kişilik odalarda yatırılmalıdır. Standart önlemlere ek olarak, MERS-CoV enfeksiyonu olasılığı veya kesinliği olan vakalar da dahil olmak üzere, herhangi bir solunum hastalığı şüphesi olan akut solunum yolu enfeksiyonu semptomları gösteren hastalara bakım verilirken damlacık ve temas önlemleri alınmalıdır. [6,7]

Damlacık ve temas önlemleri, hasta semptom göstermeyi bırakana kadar (en az 24 saat) ve iki üst solunum yolu (URT) sürüntüsü (24 saat arayla alınmış) RT-PCR testinde veya yerel kılavuzlara göre negatif çıkana kadar sürdürülmelidir. Ek olarak, aerosol üreten prosedürler gerçekleştirilirken veya aerosol üreten prosedürlerin uygulandığı ortamlarda hava yoluyla bulaşma önlemleri alınmalıdır. Erken teşhis, vaka yönetimi ve solunum yolu enfeksiyonu şüphesi olan hastaların ve vakaların derhal izolasyonu, temaslı kişilerin karantinaya alınması, kapalı alanlarda havalandırmanın iyileştirilmesi ve halk sağlığı bilincinin artırılması dahil olmak üzere sağlık hizmetleri ortamlarında uygun IPC önlemleri alınması, MERS-CoV'nin insandan insana bulaşmasını önleyebilir.

Halk sağlığı ve sosyal önlemler:

MERS-CoV, diyabet, böbrek yetmezliği, kronik akciğer hastalığı ve immünosupresyon gibi altta yatan kronik sağlık sorunları olan kişilerde daha şiddetli hastalığa neden oluyor gibi görünmektedir. Bu nedenle, bu altta yatan sağlık sorunları olan kişiler, virüsün dolaşımda olabileceği çiftlikleri, pazarları veya ahırları ziyaret ederken hayvanlarla, özellikle tek hörgüçlü develerle yakın temastan kaçınmalıdır.

Hayvanlara veya hayvansal ürünlere dokunmadan önce ve sonra düzenli el hijyeni sağlamak ve hasta hayvanlarla temastan kaçınmak gibi genel hijyen önlemlerine uyulmalıdır.

Ayrıca, deve gıdalarıyla uğraşırken daha güvenli gıda için beş anahtar kural dahil olmak üzere hijyen uygulamalarına uyulmalıdır; insanlar çiğ deve sütü veya deve idrarını içmekten ve uygun şekilde pişirilmemiş eti yemekten kaçınmalıdır.

DSÖ, bu olayla ilgili olarak giriş noktalarında özel tarama yapılmasını tavsiye etmemekte ve hali hazırda herhangi bir seyahat veya ticaret kısıtlaması uygulanmasını önermemektedir.

Ayrıntılı bilgi için aşağıdaki bağlantılara bakınız:

1. Infection prevention and control during health care for probable or confirmed cases of Middle East respiratory syndrome coronavirus (MERS-CoV) infection:interim guidance: updated October 2019.   [Internet]. [cited 2025 Dec 10]. Available from: https://iris.who.int/handle/10665/174652
2. Transmission-based precautions for the prevention and control of infections: aide-memoire [Internet]. [cited 2025 Dec 10]. Available from: https://iris.who.int/handle/10665/356853.
3. Standard precautions for the prevention and control of infections: aide-memoire.[cited 2025 Dec 10] Available from https://iris.who.int/handle/10665/356855
4. MERS fact sheet, updated 11 December 2025. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/middle-east-respiratory-syndrome-coronavirus-(mers-cov)
5. 2015 MERS outbreak in Republic of Korea [Internet]. [cited 2025 Dec 10]. Available from: https://www.who.int/westernpacific/emergencies/2015-mers-outbreak
6. WHO MERS-CoV dashboard. [cited 2025 Dec 10]. Available from: https://data.who.int/dashboards/mers
7. Disease Outbreak News [Internet]. [cited 2025 Dec 10]. Available from: https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news
8. EPI-WIN webinar: MERS-CoV, a circulating coronavirus with epidemic and pandemic potential - Pandemic preparedness, prevention and response with a One Health approach [Internet]. [cited 2025 Dec 10]. Available from: https://www.who.int/news-room/events/detail/2023/05/24/default-calendar/epi-win-webinar-mers-cov-a-circulating-coronavirus-with-epidemic-and-pandemic-potential-pandemic-preparedness-prevention-and-response-with-a-one-health-approach
9. MERS Outbreak Toolbox [Internet]. [cited 2025 Dec 10]. Available from: https://www.who.int/emergencies/outbreak-toolkit/disease-outbreak-toolboxes/mers-outbreak-toolbox
10. Middle East Respiratory Syndrome (MERS) | Policy&Services : KDCA [Internet]. [cited 2025 Dec 10]. Available from: https://www.kdca.go.kr/contents.es?mid=a30329000000
11. Middle East respiratory syndrome: global summary and assessment of risk - 16 November 2022 [Internet]. [cited 2025 Dec 10]. Available from: https://www.who.int/publications/i/item/WHO-MERS-RA-2022.1
12. OpenWHO.org - Middle East respiratory syndrome [Internet]. [cited 2025 Dec 10]. Available from: https://openwho.org/channel/Middle+East+respiratory+syndrome/574814
13. Practical manual to design, set up and manage severe acute respiratory infections facilities [Internet]. [cited 2025 Dec 10]. Available from: https://iris.who.int/items/eb2cb9aa-ef45-4952-8307-a00cbeee70a6
14. Strategic plan for coronavirus disease threat management: advancing integration, sustainability, and equity, 2025–2030 [Internet]. [cited 2025 Dec 10]. Available from: https://www.who.int/publications/i/item/9789240117662
15. Update 88: MERS-CoV, a circulating coronavirus with epidemic and pandemic potential - Pandemic preparedness, prevention and response with a One Health approach [Internet]. [cited 2025 Dec 10]. Available from: https://www.who.int/publications/m/item/update-88-mers-cov-a-circulating-coronavirus-with-epidemic-and-pandemic-potential-pandemic-preparedness--prevention-and-response-with-a-one-health-approach
16. WHO EMRO - MERS outbreaks [Internet]. [cited 2025 Dec 10]. Available from: https://www.emro.who.int/health-topics/mers-cov/mers-outbreaks.html?format=html 

Referanslar:

[1] AlKhalifah, J. M., Seddiq, W., Alshehri, M. A., Alhetheel, A., Albarrag, A., Meo, S. A., Al-Tawfiq, J. A., & Barry, M. (2023). Impact of MERS-CoV and SARS-CoV-2 Viral Infection on Immunoglobulin-IgG Cross-Reactivity. Vaccines, 11(3), 552. https://doi.org/10.3390/vaccines11030552

[2] Zedan, H. T., Smatti, M. K., Thomas, S., Nasrallah, G. K., Afifi, N. M., Hssain, A. A., Abu Raddad, L. J., Coyle, P. V., Grivel, J. C., Almaslamani, M. A., Althani, A. A., & Yassine, H. M. (2023). Assessment of Broadly Reactive Responses in Patients With MERS-CoV Infection and SARS-CoV-2 Vaccination. JAMA network open, 6(6), e2319222. https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2023.19222

[3] Middle East respiratory syndrome, Memish, Ziad A et al. The Lancet, Volume 395, Issue 10229, 1063 – 1077

[4] Arabi, Y. M., Asiri, A. Y., Assiri, A. M., Balkhy, H. H., Al Bshabshe, A., Al Jeraisy, M., Mandourah, Y., Azzam, M. H. A., Bin Eshaq, A. M., Al Johani, S., Al Harbi, S., Jokhdar, H. A. A., Deeb, A. M., Memish, Z. A., Jose, J., Ghazal, S., Al Faraj, S., Al Mekhlafi, G. A., Sherbeeni, N. M., Elzein, F. E., … Saudi Critical Care Trials Group (2020). Interferon Beta-1b and Lopinavir-Ritonavir for Middle East Respiratory Syndrome. The New England journal of medicine, 383(17), 1645–1656. https://doi.org/10.1056/NEJMoa2015294

[5] Macrolides in critically ill patients with Middle East Respiratory Syndrome, Arabi, Yaseen M. et al., International Journal of Infectious Diseases, Volume 81, 184 - 190

[6] Infection prevention and control during health care for probable or confirmed cases of Middle East respiratory syndrome coronavirus (MERS-CoV) infection. Available at https://www.who.int/publications/i/item/10665-174652

[7] Transmission-based precautions for the prevention and control of infections: aide-memoire. Available at: https://www.who.int/publications/i/item/WHO-UHL-IHS-IPC-2022.2